Birləşmiş Ştatlar və İran cümə günü Cenevrə də ABŞ-İsrail müharibəsinə son qoymaq, 60 günlük danışıqlar prosesinə başlamaq və Hörmüz boğazı vasitəsilə nəqliyyatı bərpa etmək üçün ilkin razılaşma imzalamağa hazırlaşır. Sülh danışıqlarına vasitəçilik edən Pakistan , İsveçrə də imzalama mərasiminə ev sahibliyi edəcək. Lakin razılaşmanın detalları hələ dərc edilməyib, bu da İran və ABŞ -ın əsas məsələlərdə nə dərəcədə razılığa gəldiyini və ya hətta gələcək danışıqlarda onları müzakirə edib-etməyəcəyini qeyri-müəyyən edir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp İran ın nüvə proqramının hər hansı yekun razılaşmanın bir hissəsi olacağını bildirsə də, İran ın ballistik raket proqramının ləğvi və ya regiondakı proksi silahlı qruplara dəstəyinin dayandırılması kimi digər əvvəlki ABŞ tələblərindən heç bəhs etməyib. “Mənim üçün həqiqətən vacib olan yeganə şey İran ın heç vaxt nüvə silahına sahib olmayacağıdır və bu, açıq-aydın deyilir”, - Tramp çərşənbə axşamı Fransa da keçirilən Yeddilər Qrupu (G7) sammitində jurnalistlərə bildirib. Tramp əlavə edib ki, əgər İran nüvə silahı əldə etmək niyyətində olarsa, “bütün cəhənnəm” İran ın başına yağacaq. Vaşinqton və Tehran arasındakı münasibətlər Tramp ın ABŞ prezidenti kimi ilk dövründən bəri gərgin və çətin olub, o zaman 2015-ci ildə İran la imzalanmış nüvə sazişi olan Birgə Hərtərəfli Fəaliyyət Planı (JCPOA) ndan çıxmışdı. Tramp ABŞ -ı JCPOA -dan çıxardığı zaman, 2018-ci ilin iyun ayının ortalarında Gallup sorğusunda onun reytinqi təxminən 45 faiz idi – bu, o vaxta qədərki ən yaxşı göstəricilərinə bərabər və ya yaxın idi. Lakin bu ilin iyun ayında keçirilən Reuters/Ipsos sorğusu onun reytinqini cəmi 35 faiz səviyyəsində göstərib ki, bu da həmin sorğu üçün rekord aşağı səviyyəyə yaxındır. Tramp ın dövründə İran və ABŞ arasındakı münasibətlər belə pisləşib. 2018-ci ilin mayı: ABŞ JCPOA -dan çıxır. Mayın 8-də Tramp ABŞ -ın 2015-ci ildə Avropa İttifaqı, Çin, Fransa, Almaniya, Rusiya və Birləşmiş Krallıq daxil olmaqla bir neçə ölkə ilə imzalanmış İran nüvə sazişi olan JCPOA -dan çıxacağını elan edərək seçki kampaniyası vədini yerinə yetirdi. O vaxtkı ABŞ Prezidenti Barak Obama tərəfindən vasitəçilik edilən saziş, İran ın Fordow nüvə obyektində uranın zənginləşdirilməsini 3,67 faiz lə məhdudlaşdırırdı – bu, enerji istehsalı üçün kifayət idi, lakin silah dərəcəsi hesab edilən səviyyələrdən çox uzaq idi. İran həmçinin orada heç bir nüvə materialı saxlamamağa, əksinə “ Fordow obyektini nüvə, fizika və texnologiya mərkəzinə çevirməyə” razılaşdı. Bunun müqabilində ABŞ və digər Qərb ölkələri İran a qarşı sanksiyaları ləğv etdi. Bu razılaşmanın müzakirəsi nüvə mütəxəssislərinin iştirakı ilə bir neçə il çəkdi. Müstəqil yoxlamalar İran ın sonrakı illərdə razılaşmanın öz hissəsinə əməl etdiyini təsdiqləsə də, Tramp bunu “dəhşətli saziş” adlandırdı, lakin onun nəyini bəyənmədiyinə dair konkret detallar vermədi. “Mən açıq şəkildə bildirdim ki, əgər saziş düzəldilə bilməsə, Birləşmiş Ştatlar artıq razılaşmanın tərəfi olmayacaq”, - Tramp dedi. “ İran sazişi öz mahiyyəti etibarilə qüsurludur.” ABŞ -ın geri çəkilməsindən sonra İran Tramp ın hərəkətini “qəbuledilməz” adlandırdı və Vaşinqton u yan keçərək sazişin digər imzaçıları ilə danışıqlar aparacağını bildirdi. Mayın 21-də Vaşinqton İran dan nüvə proqramını tamamilə dayandırmaqdan Suriya müharibəsindən çıxmağa qədər köklü dəyişikliklər etməsini və ya ağır iqtisadi sanksiyalarla üzləşməsini tələb etdi. Ümumilikdə, Tramp administrasiyası o vaxtkı ABŞ Dövlət Katibi Mayk Pompeo tərəfindən qeyd olunan 12 tələb irəli sürdü. Bunlar Tehran tərəfindən rədd edildi. 2018-ci ilin avqustu: ABŞ İran a yeni sanksiyalar tətbiq edir. Avqustun 7-də ABŞ İran a qarşı əvvəllər beynəlxalq nüvə sazişinin bir hissəsi olaraq ləğv edilmiş ilk yeni sanksiyalar paketini tətbiq etdi. Sanksiyalar İran da aviasiya və xalçalardan tutmuş püstə və qızıla qədər bir sıra biznes və istehsal sektorları ilə ticarəti qadağan etdi. 2018-ci ilin noyabrı: ABŞ daha çox sanksiya tətbiq edir. Noyabrın 5-də ABŞ yeni sanksiyalar paketini elan etdi, bu dəfə xüsusilə İran ın əsas neft və bank sektorlarını hədəf aldı. 2019-cu ilin apreli: Tramp İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusu (İİKK) nu “xarici terror təşkilatı” elan edir. Aprelin 8-də Tramp İran ın elit, paralel hərbi qüvvəsi olan İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusu (İİKK) nu “xarici terror təşkilatı” (FTO) elan etdi ki, bu da Vaşinqton un başqa bir ölkənin ordusunu rəsmi olaraq “terrorçu” qrup adlandırması ilk dəfə idi. Bu təyinat ABŞ qanunlarına əsasən İİKK -ya qarşı geniş iqtisadi və səyahət sanksiyalarına səbəb oldu. Cavab olaraq, Tehran Vaşinqton u “terrorizmin dövlət sponsoru” adlandırdı və Vaşinqton un regionda yerləşən qüvvələrini “terrorçu qruplar” adlandırdı. ABŞ Orta Şərq də 19 hərbi baza ya malikdir ki, burada 40.000 -dən 50.000 -ə qədər əsgər yerləşdirilib. 2019-cu ilin mayı: İran JCPOA -dan çıxır. Mayın 5-də Tramp ın milli təhlükəsizlik müşaviri Con Bolton ABŞ -ın “bir sıra narahatedici və gərginləşdirici əlamətlərə və xəbərdarlıqlara cavab olaraq” Orta Şərq ə təyyarədaşıyan zərbə qrupu və ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri bombardmançılarını göndərdiyini elan etdi. Üç gün sonra İran da JCPOA -dan çıxacağını bildirdi. İran zənginləşdirilmiş uran və ağır su istehsalını nüvə sazişində göstərilən məhdudiyyətlərdən yuxarı səviyyələrə qaldırmağa hazırlaşdığını bildirdi. Bunu Tehran ın günahlandırıldığı bir sıra regional quru və dəniz hücumları izlədi. 2019-cu ilin dekabrında İraq hərbi bazasına raket hücumu bir ABŞ podratçısını öldürdü və bir neçə ABŞ hərbi qulluqçusu ilə yanaşı İraq personalını yaraladı. ABŞ rəsmiləri hücuma görə İran ın dəstəklədiyi İraq silahlı qrupu Kataib Hizbullah ı günahlandırdılar. Eyni ayda ABŞ ordusu İraq və Suriya da Kataib Hizbullah a aid yerlərə zərbələr endirərək cavab verdi. 2020-ci ilin yanvarı: Qasım Süleymani nin qətli. 2020-ci il yanvarın 3-də ABŞ qüvvələri Bağdad da olarkən pilotsuz təyyarə zərbəsi ilə İİKK -nın elit Qüds Qüvvələri nin rəhbəri Qasım Süleymani ni qətlə yetirdi. Ağ Ev bunun gələcək İran hücum planlarının qarşısını almaq üçün edildiyini bildirdi və Süleymani ni “ İraq da və bütün regionda Amerika diplomatlarına və hərbi qulluqçularına hücum etmək üçün aktiv şəkildə planlar hazırlamaqda” ittiham etdi. 2020-ci il yanvarın 9-da Tramp Süleymani nin “ Bağdad dakı səfirliyimizi partlatmaq istədikləri üçün” öldürüldüyünü bildirdi. ABŞ həmçinin İran ın ABŞ -a və ya regiondakı aktivlərinə hücum edəcəyi təqdirdə İran obyektlərinə zərbələr endirməklə hədələdi. 2020-ci ilin martında Bağdad yaxınlığında ABŞ və koalisiya qoşunlarının yerləşdiyi Taci hərbi bazasına raket hücumu nəticəsində ABŞ -ın rəhbərlik etdiyi koalisiyaya aid üç əsgər həlak oldu. ABŞ İran a qarşı yeni sanksiyalar tətbiq etdi. 2020-ci il iyunun 29-da Tehran Süleymani nin qətlinə görə Tramp və bir neçə köməkçisi üçün həbs qərarı verdi. Qətlə cavab olaraq, İran həmçinin İraq da minlərlə Amerika və İraq qoşunlarının yerləşdiyi hərbi bazalara raket zərbələri endirdi. Pentaqon un məlumatına görə, 100 -dən çox ABŞ hərbi qulluqçusu travmatik beyin zədələri aldı. İİKK Tehran ın beynəlxalq hava limanından havaya qalxdıqdan qısa müddət sonra Ukrayna sərnişin təyyarəsini vurdu, iddialara görə onu ABŞ qanadlı raketi ilə səhv salmışdı. Təyyarədə olan 176 nəfərin hamısı həlak oldu. 2021: Bayden diplomatiyanı yenidən başlayır. 2020-ci ildə Demokrat Co Bayden ABŞ prezident seçkilərini qazandı və 2021-ci ilin aprelində İran və ABŞ Avstriya nın Vyana şəhərində nüvə sazişini necə bərpa etmək barədə dolayı danışıqlara başladılar. Bu danışıqlar və Tehran ilə Avropa ölkələri arasındakı digər danışıqlar heç bir irəliləyiş əldə edə bilmədi. Bundan əvvəl, 2020-ci ilin iyulunda İran ın Natanz nüvə zənginləşdirmə obyektindəki sentrifuqa istehsal zavodunu sirli bir partlayış məhv etmişdi. İran hücuma görə İsrail i günahlandırdı. 2021-ci ilin aprelində Natanz yenidən hücuma məruz qaldı ki, bu hücumun geniş şəkildə İsrail tərəfindən həyata keçirildiyi güman edilir. Eyni ayda İran uranı 60 faiz ə qədər zənginləşdirməyə başladı – bu, indiyə qədərki ən yüksək saflıq səviyyəsi idi və silah dərəcəsi olan 90 faiz səviyyəsindən texniki cəhətdən olduqca qısa bir addım idi. 2025-ci ilin fevralı: Tramp İran a qarşı “maksimum təzyiqi bərpa edir”. Tramp ikinci müddətə and içdikdən qısa müddət sonra Ağ Ev onun “ İran a nüvə silahına gedən bütün yolları bağlamaq və İran ın xaricdəki zərərli təsirinə qarşı çıxmaq” məqsədi ilə Tehran a qarşı “maksimum təzyiqi” bərpa edən milli təhlükəsizlik prezident memorandumunu imzaladığını elan etdi. Memorandumda bunun nəyi əhatə edəcəyinə dair detallar yox idi, lakin Tramp tədbirlərin sərt ola biləcəyinə işarə etdi. ABŞ prezidenti güc tətbiq etməklə hədələməkdən çəkindiyini, əvəzində danışıqlar yolu ilə diplomatik həll yolu axtardığını açıqladı. 2025-ci ilin mayı: Tramp ABŞ və İran ın nüvə sazişinə yaxın olduğunu deyir. Tramp ın 2025-ci ilin mayında Körfəz turu zamanı onun diplomatik mövqeyi davam edirdi. Tramp ABŞ -ın “uzunmüddətli sülh üçün İran la çox ciddi danışıqlar apardığını” bildirdi. O əlavə etdi ki, Vaşinqton və Tehran nüvə sazişinin şərtləri ilə “bir növ” razılaşıblar. “Biz bir saziş bağlamağa yaxınlaşırıq... Bunun iki addımı var: çox, çox gözəl bir addım var və zorakı addım var, amma mən ikinci yolu etmək istəmirəm”, - o dedi. İran la nüvə silahları ilə bağlı sazişə yaxın olduğunu iddia etdikdən cəmi iki gün sonra Tramp sosial mediada hücuma keçdi: “Heç kim aldanmasın! Yəmən də yerləşən, Yəmən xalqı tərəfindən nifrət edilən Husilər in, bu qorxunc quldurların və quldurların yüzlərlə hücumu İran dan qaynaqlanır və İran tərəfindən yaradılır”, - Tramp yazdı. İran ın dəstəklədiyi Yəmən dəki Husilər Qırmızı dəniz də İsrail lə əlaqəli gəmilərə və İsrail in özünə Qəzza müharibəsi ilə bağlı hücumlar etdikcə gərginlik aylardır artırdı. Mayın 28-də Tramp mövqeyini yenidən dəyişmiş kimi göründü, lakin İsrail Baş Naziri Benyamin Netanyahu ya İran a qarşı hər hansı bir zərbədən çəkinməyi söylədiyini bildirdi, çünki “indi bunu etmək yersiz olardı, çünki biz [ İran ın nüvə statusu ilə bağlı] diplomatik həllə çox yaxınıq”. 2025-ci ilin iyun ayı: 12 günlük müharibə . İyunun 13-də İsrail İran a zərbələr endirdi. 12 gün ərzində nüvə və hərbi obyektləri, eləcə də digər hökumət qurumlarını vurdu. İyunun 22-də ABŞ müharibəyə qoşularaq İran ın üç nüvə obyekti nə hücum etdi. İran ABŞ hücumuna Qətər də Amerika qoşunlarının yerləşdiyi hərbi bazanı hədəf alaraq cavab verdi və məhdud zərər verdi. Bundan bir gün sonra Tramp müharibədə atəşkəs elan etdi. 2025-ci ilin dekabrı: İran da yeni etirazlar. İran rialı ABŞ dolları na qarşı rekord aşağı səviyyəyə, 1,42 milyon rial a düşdükdən sonra İran da etirazlar başladı, bu da inflyasiya təzyiqlərini artırdı və ərzaq və digər gündəlik ehtiyacların qiymətlərini yüksəltdi. 2026-cı ilin yanvarında Tramp İran rəsmiləri ilə görüşləri ləğv etdiyini və İran xalqına qeyri-müəyyən “köməyin yolda olduğunu” vəd etdi. 2026-cı ilin fevralı: ABŞ-İsrail in İran a qarşı müharibəsi başlayır.