ABŞ -ın Moskva nın neftinə tətbiq etdiyi müvəqqəti sanksiya güzəşti iyunun 17-də başa çatsa da, Rusiya nın dəniz yolu ilə xam neft ixracı Hindistan a rekord həddə çatıb, çünki Vaşinqton diqqətini İran razılaşmasının yekunlaşdırılmasına yönəldib. Lakin ABŞ prezidenti Donald Tramp , İran xam neftinin Hörmüz boğazı ndan axını bərpa olunduqdan sonra Vaşinqton un Rusiya ya təzyiqi artıra biləcəyini bildirib. Fransa da keçirilən G7 sammiti ndə liderlər Rusiya nın müharibə iqtisadiyyatına qarşı sanksiyaları sərtləşdirməyə söz verərkən, cənab Tramp deyib: “Biz bunu edə biləcəyik, çünki neft artıq axır”. İran müharibəsi Hörmüz boğazı ndan keçən nəqliyyatı dayandırdıqdan sonra, ABŞ Xəzinədarlıq Departamenti yüksək neft qiymətlərini azaltmaq üçün Rusiya nın dəniz neftinə tətbiq edilən sanksiyaları yüngülləşdirən ardıcıl üç 30 günlük lisenziya verib. Departament əvvəllər Rusiya yüklərinin satışına icazə verən Ümumi Lisenziya 134C -nin müddətinin iki dəfə bitməsinə icazə vermiş, sonra hər dəfə yeniləmişdi. Xəzinədarlıq katibi Scott Bessent bunun enerji baxımından həssas ölkələrə dəstək olmaq üçün lazım olduğunu bildirib. S&P Global Commodities at Sea -nin məlumatına görə, Rusiya may ayında gündə orta hesabla altı milyon barel xam neft ixrac edib ki, bu da fevral ayındakı 4.9 milyon barel dən çoxdur. Rusiya axınlarını izləyən Helsinki də yerləşən Enerji və Təmiz Hava Araşdırmaları Mərkəzi (Crea) -nin məlumatına görə, Rusiya may ayında qalıq yanacaq ixracından təxminən 726 milyon avro (832 milyon dollar) qazanıb ki, bu da aylıq iki faiz artım deməkdir. Rusiya güzəştinin başa çatması ABŞ -da etirazlara səbəb olub, Elizabeth Warren və Jeanne Shaheen də daxil olmaqla bir qrup senator iyunun 16-da Ümumi Lisenziya 134C -nin müddəti çərşənbə günü bitdikdən sonra Rusiya üçün sanksiya güzəştlərinin uzadılmasına qarşı petisiya imzalayıb. Senatorlar bildiriblər: “Bu lisenziyanı yenidən uzatmaq Vladimir Putin ə Ukrayna ya qarşı qəddar müharibəsini davam etdirərkən daha bir fürsət verəcəkdir”. Rusiya ya qarşı sanksiyalar Avropa nın digər yerlərində sərtləşdirilir. Böyük Britaniya mayın 20-də Rusiya xam neftindən üçüncü ölkələrdə istehsal olunan emal olunmuş məhsulların idxalını qadağan edib ki, bu da yanvar ayından qüvvədə olan AB tədbirini əks etdirir. Lakin hər ikisi İran müharibəsindən yaranan enerji təchizatı şokunu yumşaltmaq üçün dizel və təyyarə yanacağı üçün müvəqqəti istisnalar tətbiq edib. Rusiya nın ən böyük üç alıcısı isə Moskva dan rekord təchizat həcmləri ilə fərqli şəkildə məşğul olur. Hindistan ın Rusiya xam neft alışları iyunun ortalarında rekord həddə çataraq, Kpler -in məlumatına görə, gündə orta hesabla 2.35 milyon barel təşkil edib. Bu, Hindistan a endirimli Urals neftini almağa imkan verən güzəştlərin birbaşa nəticəsi olaraq 2023-cü ilin may ayında əldə edilmiş əvvəlki 2.16 milyon barel lik rekordu geridə qoyub. Rusiya İran müharibəsinin son iki ayında Hindistan ın əsas təchizatçısı olub. Crea -nın məlumatına görə, Hindistan may ayında Rusiya qalıq yanacaqlarının ikinci ən böyük alıcısı olub, 5.8 milyard avro dəyərində idxal edib ki, bunun da 4.8 milyard avro su xam neft təşkil edib. Hindistan ın ümumi xam neft idxalı ay ərzində 8 faiz artıb, qismən Rusiya həcmlərindəki 21 faiz lik sıçrayışla. Keçən ilin sonlarında Rusiya alışlarını dayandırmış dövlət neft emalı zavodları mart ayında yenidən alışlara başlayıb və Hindistan ın şərq sahilində yerləşən Paradip neft emalı zavodu iki il ərzində ən böyük Rusiya yükünü qəbul edib. Hindistan müstəqil sanksiya siyahısı saxlamır və BMT -dən kənarda tətbiq olunan birtərəfli tədbirləri tanımır. Hindistan ın Xarici İşlər Naziri S Jaishankar keçən həftə qərb hökumətlərini ikili standartlarda ittiham edib. O, Vaşinqton un 2022-ci ildə bazarı sabitləşdirmək üçün Hindistan ı Rusiya xam neftini almağa məcbur etdiyini və sonra bunu etdiyi üçün cəzalandırdığını bildirib. Finlandiya da o deyib: “Gəlin burada hansısa böyük bir prinsip olduğunu iddia etməyək”. Çin may ayında Pekin endirimli İran və Rusiya xam neftini emal edən beş Çin “çaydan” neft emalı zavoduna qarşı ABŞ sanksiyalarının tətbiqini qadağan edən bir bloklama əmri tətbiq edib ki, bu da ABŞ məhdudiyyətlərinə qarşı indiyə qədər ən aqressiv etirazıdır. Baş nazirin müavini He Lifeng iyunun 17-də Şanxay da keçirilən forumda Çin in banklarını və şirkətlərini sanksiyalardan qorumaq üçün qarşı tədbirləri qarşıdan gələn maliyyə qanunvericiliyinə daxil edəcəyini bildirib. O deyib: “Biz problem yaratmırıq… lakin biz ondan qətiyyən qorxmuruq”. Bu açıqlamalar Vaşinqton un iyunun əvvəlində Alibaba , BYD , Baidu və onlarla digər şirkəti iddia edilən hərbi əlaqələrə görə qara siyahıya salmasından, habelə İran xam neftini alan Çin neft emalı zavodlarına yeni təyinatlar verməsindən sonra gəlib. Çin in neft idxalı məlumatları vəziyyəti çətinləşdirir. Crea -nın məlumatına görə, Çin in ümumi dəniz yolu ilə xam neft idxalı may ayında aylıq 17 faiz azalıb, Rusiya həcmləri isə 23 faiz azalıb ki, bu da siyasətdən daha çox neft emalı zavodlarının iqtisadiyyatı ilə əlaqələndirilir. Çin həmçinin Şərqi Sibir–Sakit Okean boru kəmərinin Skovorodino-Mohe hissəsi vasitəsilə Rusiya xam neftini alır ki, bu da yük və Qərb məhdudiyyətlərini yan keçir. Kreml in məlumatına görə, Rusiya nın Çin ə neft ixracı birinci rübdə illik müqayisədə 35 faiz artaraq 31 milyon ton a çatıb. Dongjiakou terminalında boşaldılan Rusiya xam nefti ümumi idxal azalsa da, 144 faiz artaraq iki ilin ən yüksək səviyyəsinə çatıb. Bu, neft emalı zavodlarının İran barellərini Rusiya barelləri ilə əvəz etməsi nəticəsində İran ın Kharg adası ndan idxalın 66 faiz azalması ilə üst-üstə düşüb. Hindistan və Çin dən sonra üçüncü ən böyük alıcı olan Türkiyə fərqli bir trayektoriyadadır. Reuters -in Kpler və LSEG məlumatlarına istinadən verdiyi xəbərə görə, Türkiyə nin Rusiya Urals neftinin idxalının may ayında orta hesabla 161,000 barel /gün təşkil edəcəyi gözlənilirdi ki, bu da yanvar-aprel ayları arasındakı 302,000 barel /gündən azdır. Bu azalma endirimin daralmasını əks etdirir. Urals neftinin orta qiyməti may ayında 82 dollar /barel təşkil edib. Kəskin endirimlərə öyrəşmiş Türkiyə neft emalı zavodları yüksək qiymətlərdən çəkinərək Qazaxıstan ın CPC Blend və İraq ın Basrah kimi növlərə üz tutublar. Crea -nın məlumatına görə, Türkiyə may ayında hələ də 2.8 milyard avro dəyərində Rusiya karbohidrogenləri alıb, baxmayaraq ki, xam neftdən daha çox emal olunmuş məhsullar əsas hissəni təşkil edib.