Xartum , Sudan – Yüksək rütbəli Sudan naziri bildirib ki, ölkədə üç ildən çox davam edən dağıdıcı müharibə onun demoqrafik quruluşunu “dərin şəkildə dəyişdirib”. İnsan Resursları və Sosial İnkişaf naziri Mutasim Əhməd Saleh “Al Jazeera Arabic”ə bildirib ki, onun nazirliyi əhali siyasətini gücləndirmək və onları sosial müdafiə proqramları ilə əlaqələndirmək üçün bir neçə tərəfdaşla işləyir. Sudan 2023-cü ilin aprel ayından ordusu və Sürətli Dəstək Qüvvələri (RSF) paramilitar qruplaşması arasında qanlı vətəndaş müharibəsinə cəlb olunub. Müharibənin təxminən 200.000 insanın ölümünə və 11 milyondan çox insanın köçkün düşməsinə səbəb olduğu təxmin edilir ki, bu da Birləşmiş Millətlər Təşkilatı nın dünyanın ən böyük humanitar böhranı adlandırdığı vəziyyəti yaradıb. Müharibə Sudan ın demoqrafiyasına da təsir edib. Rəsmi məlumatlara görə, müharibədən əvvəl Şimali Afrika ölkəsinin əhalisinin 2035-ci ilə qədər 64 milyonu keçəcəyi gözlənilirdi. 2020-ci ildə əhali təxminən 44,4 milyon nəfər idi və təxminən 2,39 faiz artım tempi proqnozlaşdırılırdı – bu, qlobal miqyasda ən yüksək göstəricilərdən biridir. Müharibə təkcə Cənubi Darfur , Şimali Darfur və Mərkəzi Darfur ştatlarında milyonlarla insanı daxili köçkünə çevirməyib, həm də on minlərlə digər insanı Misir , Cənubi Sudan və Çad daxil olmaqla qonşu ölkələrdə sığınacaq axtarmağa məcbur edib. Saleh bildirib ki, müharibənin səbəb olduğu ən əhəmiyyətli demoqrafik dəyişikliklərə yoxsulluq səviyyələrində ümumi artım, vətəndaşların böyük bir hissəsinin gəlirlərini itirməsi, bir sıra ərazilərdə əsas xidmətlərin pisləşməsi, əmək bazarında və insan kapitalında azalma daxildir. 11 iyul Ümumdünya Əhali Günü nü qeyd etmək üçün nazir bildirib ki, onun hökuməti insanlar üçün – “dövlətin diqqətinin əsas və son məqsədi” – işləyəcək və sosial müdafiə proqramlarını gücləndirəcək. Saleh bildirib ki, onun nazirliyi Milli Əhali Şurası vasitəsilə və digər dövlət tərəfdaşları ilə Sudan ın əhali siyasətini gücləndirəcək və onları sosial müdafiə, qaçqınların könüllü qayıdışı, köçkünlərin reinteqrasiyası və insan resurslarının inkişafı ilə əlaqələndirərək ölkənin insan kapitalının “milli bərpa və davamlı inkişafın təməl daşı” kimi yenidən qurulmasına töhfə verəcək. O, insanlara sərmayə qoymağın “ Sudan ın gələcəyinə real sərmayə” olduğunu deyib. “Əhali sabitliyini bərpa etməkdə və vətəndaşları iqtisadi və sosial cəhətdən gücləndirməkdə nə qədər uğurlu olsaq, daha sabit, ədalətli və firavan bir vətən qurmağa bir o qədər yaxınlaşarıq”, – Saleh deyib. Əhali qeyri-balansı Ekspertlər bildirirlər ki, Sudan demoqrafik quruluşu ilə fərqlənir – 2008-ci ildə keçirilmiş son siyahıyaalma məlumatlarına görə, əhalinin təxminən 70 faizi 30 yaşdan aşağı olan böyük bir gənc əhaliyə malikdir. Onlar deyirlər ki, böyük gənc əhalisi Sudan a iqtisadi inkişafa təkan verə biləcək demoqrafik divident verir. Lakin Saleh in nazirliyi bildirib ki, gənclər münaqişə onları ən çox zərər çəkən qruplardan birinə çevirməzdən əvvəl də təhsilə məhdud çıxış, iş imkanlarının azlığı və geniş yayılmış yoxsulluq kimi çətinliklərlə üzləşiblər. Sudan İnkişaf Kommunikasiya Mərkəzi nin direktoru Xalid Saad “Al Jazeera”yə bildirib ki, Sudan ın əhali böhranı müharibə ilə başlamayıb. O, ölkənin geniş ərazisinə və bol təbii sərvətlərinə baxmayaraq, on illərdir əhali paylanmasında açıq qeyri-balansdan əziyyət çəkdiyini deyib. “Müharibə bu qeyri-balansı dərinləşdirmək, köçkünlük və sığınacaq vasitəsilə demoqrafik xəritəni yenidən çəkmək, bəzi əraziləri əhalisindən boşaltmaq, digər şəhərləri tutumlarından artıq sayda insanla yükləmək üçün gəldi, eyni zamanda böyük sayda insan hökumət qüvvələri tərəfindən geri alınan ərazilərə qayıtdı”, – o deyib. Saad bildirib ki, insanların ehtimal olunan qayıdışı demoqrafik böhranın sonu demək deyil, çünki qayıdanlar tez-tez iqtisadi infrastrukturunun böyük bir hissəsini itirmiş ərazilərə qayıdırlar. “Buna görə də, çətinlik onların sabitliyini təmin edən və yenidən köçkünlüyün qarşısını alan bir mühitin yenidən qurulmasında qalır”, – o deyib. Saad əlavə edib ki, müharibə hələ də dəqiq cavablar tələb edən suallar doğurur: insan itkilərinin faktiki miqyası; müharibənin ölüm nisbətlərinə necə təsir etdiyi; evlilik və uşaq doğumu modellərini necə dəyişdirdiyi; köçkünlük və miqrasiyanın doğum nisbətlərinə və yaş quruluşuna təsiri; və ixtisaslı mütəxəssislərin mühacirətinin gələcək illərdə işçi qüvvəsinin ölçüsünə necə təsir edəcəyi. O, bu suallara cavabların müharibədən sonrakı mərhələdə hər hansı iqtisadi və ya sosial planlaşdırma üçün əsas təşkil etdiyini deyib. Milli Əhali Şurası tərəfindən yayımlanan məlumatlar da demoqrafik qeyri-balansa işarə edir. Sudan ın şəhər əhalisi 2020-ci ildə təxminən 17,9 milyon nəfərə yüksəlib, təkcə Xartum ölkənin şəhər əhalisinin təxminən 42 faizini təşkil edir ki, bu da qeyri-bərabər inkişafın səbəb olduğu daxili miqrasiya modelini göstərir. Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı bildirib ki, təxminən 4,1 milyon insan Sudan boyunca öz mənşə yerlərinə qayıdıb. Böyük əksəriyyət – 80 faizdən çoxu – Sudan daxilindən doqquz ştata, əsasən Xartum , Cəzirə və Sennar a qayıdıb. Təşkilatın məlumatına görə, daxili köçkünlərin sayı 2025-ci ilin yanvarında qeydə alınan ən yüksək səviyyə ilə müqayisədə 23 faiz azalıb, o zaman Sudan daxilində köçkünlərin sayı təxminən 12 milyon nəfər idi. Sudan mürəkkəb siyasi və hərbi mənzərə fonunda dördüncü münaqişə ilinə daxil olub, həll yolu üçün az ümid var. İnfrastruktur çöküb və əsas xidmətlər hələ də pozulub. Bu arada, qida və dərman çatışmazlığı, habelə zərər çəkmiş və ya mühasirəyə alınmış ərazilərə yardım çatdırılmasında çətinliklər səbəbindən pisləşən humanitar böhranla bağlı yerli və beynəlxalq xəbərdarlıqlar artır.