Ürək xəstəliyindən əziyyət çəkən oğulları üçün həkim qəbuluna pul ödəmək üçün Livanın paytaxtı ndan təxminən 15 km aralıda, Aley dağları nda yaşayan Livanlı cütlük Jeanne və Joseph El Khoury bir dəfə bütün həftəni labneh ilə keçirməyə məcbur olublar. “Paltarlarımızı satdıq. Saatlarımızı satdıq. Beləcə dolandıq. Demək olar ki, hər ailə oxşar bir şey yaşayıb. Hər cür şəraitdə necə sağ qalmağı öyrənmişik,” deyə xanım El Khoury The National -a bildirib. Livanın sosial təminat sistemi oğlunun ehtiyac duyduğu həyat qurtarıcı müalicənin yalnız kiçik bir hissəsini qarşılayır və ailəni onu sağ saxlamaq üçün pul tapmaqda çətinlik çəkir. Ailə həmişə belə yaşamayıb. Onlar bir vaxtlar Livanın orta təbəqəsi nin bir hissəsi idilər və 2019-cu ilə qədər rahat yaşayırdılar. Həmin il ölkə misli görünməmiş maliyyə böhranı ilə sarsıldı və hələ də ondan qurtula bilməyib, ÜDM -ni demək olar ki, 40 faiz azaldıb. İqtisadiyyat Covid pandemiyası və 2020-ci il Beyrut Limanı partlayışı fonunda tənəzzülə davam etdi. Son zərbə mart ayında, daha geniş regional düşmənçiliklər fonunda İsrail və Livanın Hizbullah milisi arasında döyüşlər yenidən başlayanda gəldi. “Hər dəfə sağalmağa başladığımızı düşünəndə… başqa bir böhran gəlir. Müharibə ilə hər şey daha da bahalaşıb. Əgər pulunuzla son dərəcə diqqətli olmasanız, o yox olur,” deyə xanım El Khoury bildirib. Müharibə yenidən başlamazdan əvvəl, proqnozlar Livan iqtisadiyyatı üçün bu il 4-6 faiz artım gözləyirdi. Müstəqil Livan vətəndaş cəmiyyəti təşkilatı Kulluna Irada -ya görə, yenilənmiş proqnozlar indi real ÜDM -nin 7-16 faiz arasında darala biləcəyini göstərir. Sosial təhlükəsizlik şəbəkələrinin olmaması səbəbindən hər hansı bir pozuntu aşağı gəlirli ev təsərrüfatlarına böyük təsir göstərir. Hörmüz boğazında İran blokadası nın səbəb olduğu qlobal neft qiymətlərinin artması ilə supermarketlərdə və yanacaqdoldurma məntəqələrində qiymətlər kəskin artıb. Livanın son İstehlak Qiymətləri İndeksi inflyasiyanın illik 19 faiz olduğunu göstərir, enerji və nəqliyyat ən kəskin artımları qeydə alıb. Xanım El Khoury bildirib ki, ailəsinin Livanın uğursuz dövlət elektrik enerjisi ni kompensasiya etməli olan özəl generator abunəliyi ayda 120 dollardan çoxdur. Hətta gecələr elektrik enerjisi də vermir. ABŞ QHT -sində mühasib işləyən cənab El Khoury ayda təxminən 1500 dollar qazanır. 2019-cu il iqtisadi böhranından əvvəl, o, 500 dolların ailəsini bir ay dolandırmaq üçün kifayət etdiyini söyləyib. İndi isə onlar güclə dolanırlar. The National Khoury ailəsi ilə ilk dəfə altı il əvvəl, böhran yeni başlayanda görüşmüşdü. O vaxtdan bəri xanım El Khoury işini itirib. On illərlə işləməsinin əvəzində 2 milyon Livan funtu alıb ki, bu da indi təxminən 20 dollar dəyərindədir. Bu ilin əvvəlində ailə Beyrut u tərk etməli olub, çünki artıq kirayə haqqını ödəyə bilmirdilər. İki ölkənin hekayəsi Livanın bank sektoru 2019-cu ildə çökdü. Uzun müddət sabitliyinə görə təriflənən ölkənin maliyyə sistemi nəticədə Ponzi sxemi nə bənzədiyi ortaya çıxdı. Çökəndə banklar ödəmə qabiliyyətsizliyi ilə üzləşdi və əmanətçilər həyat qənaətlərinə çıxışı itirdilər. Ölkənin maliyyə sektoruna ümumi zərər 70 milyard dollara çatdı. Dollarlar qıtlaşdı və bir vaxtlar ABŞ valyutası na bağlı olan Livan funtu dəyərinin 98 faizini itirdi. Bu, yeddi il əvvəl idi. O vaxtdan bəri az şey dəyişib. “Dövlət orqanlarının qəsdən hərəkətsizliyi iqtisadiyyata zərərli təsirlər göstərməyə və bərabərsizliyi dərinləşdirməyə davam edir,” deyə Kulluna Irada -nın İctimai Siyasətlər direktoru Sibylle Rizk The National -a bildirib. Dəyəri azalan milli valyuta ilə maaş alan və ya əmanətləri və pensiyaları bu valyutada olan insanların sərvətləri yox oldu. Livanın orta təbəqəsi nin bir hissəsi olan dövlət sektoru işçiləri ən çox zərər çəkənlər arasında idi. Bir çoxları üçün Livanın dağılmış iqtisadiyyatı nda sağ qalmaq üçün yeganə ümid diasporadan gəlir. 2024-cü ildə pul köçürmələri Livanın ÜDM -nin 17,7 faizini təşkil edib – bu, dünyada ən yüksək nisbətlərdən biridir. Lakin iqtisadçılar xəbərdarlıq edirlər ki, ABŞ-İsrail müharibəsi nin İran a qarşı davam etməsi səbəbindən bu həyat xətti zəifləyə bilər. Livanın pul köçürmələri nin təxminən yarısı Körfəz ölkələri ndən gəlir ki, onların iqtisadiyyatları regional qeyri-sabitlikdən uzunmüddətli nəticələrlə üzləşə bilər. Əksinə, bir neçə nəfər böhrandan faydalana bildi. Bunlar əmanətlərini xaricə köçürməyə icazə verilən yaxşı əlaqələri olan vətəndaşlar, Livan funtu nun çökməsi ilə borc yükü azalan şirkətlər və dövlətin uğursuzluqlarından – o cümlədən özəl generator satan müəssisələrdən – faydalanan bizneslər idi, deyə xanım Rizk bildirib. Livanın iqtisadi çətinliyi həmişə dərhal görünmür. Beyrutun zəngin Gemmayze məhəlləsi hələ də izdihamlıdır, dolu kafelər və barlar var, burada qiymətlər Avropanın ən bahalı paytaxtları nın qiymətlərinə yaxındır. Lakin görünüşlər aldadıcıdır: izdihamlı restoranlar və barlar Livan əhalisi nin nisbətən kiçik bir seqmenti arasında sərvətin cəmləşməsini əks etdirir – yəni, maaşlarını dollarda alanlar və ya böhrandan başqa yollarla qorunanlar. Tədqiqatçı Rosalie Berthier bunu “görünməz yoxsulluq tələsi” adlandırır. Əksər Livanlılar ictimaiyyətin gözündən uzaqda yaşayırlar – eynilə evlərindən kənara çıxmağa güclə gücü çatan Khoury ailəsi kimi. Çıxış yolu İqtisadi bərpa hələ çox uzaq görünür. İranın dəstəklədiyi Hizbullah martın 2-də İsrailin şimalı na atəş açaraq Livan ı bir daha regional müharibəyə sürüklədi. Buna cavab olaraq, İsrail Livan da amansız hərbi kampaniya başlatdı, cənubda ən azı 60 kəndi dağıtdı və ölkəni milyardlarla dollarlıq yenidənqurma xərcləri ilə baş-başa qoydu. Livan, İsrail və ABŞ arasında iyunun 26-da imzalanan üçtərəfli çərçivə sazişinə baxmayaraq, İsrail ordusu Livan ərazisi nin təxminən 7 faizini cənubda işğal etməyə davam edir, on minlərlə insanın evlərinə qayıtmasına mane olur. Mohamed Aliyan evlərinə qayıda bilməyənlər arasındadır. Əslən Burj Qalaway dan olan kəndi İsrail zərbələri ndən ağır zərər görüb. Bir neçə gün əvvəl qayıdanda, kəndin su və elektrik enerjisindən məhrum olduğunu, yalnız xarabalıqlar tapıb. Vəziyyət normallaşana qədər dağılmış evini yenidən qura bilməz. Və ABŞ-İran atəşkəsi nin pozulması ilə bunun nə vaxt olacağından əmin deyil. O və ailəsi Beyrut da, köçkün mərkəzinə çevrilmiş bir məktəbdə qalırlar. Beynəlxalq təşkilatların köməyi ilə Livan dövləti yardım proqramları təşkil edib, lakin cənab Aliyan müraciət etməsinə baxmayaraq heç vaxt yardım almayıb. 2023-cü ilin oktyabrından əvvəl, İsrail və Hizbullah arasında münaqişə başlayanda, cənab Aliyan kəndində tikintidə işləyərək rahat bir həyat sürürdü. İndi o, öz sahəsində iş tapa bilmir və bunun əvəzinə qardaşının mini marketində işləyir, gündə təxminən 35 dollar qazanır – bu, Beyrut da yaşamaq üçün çox azdır. Cənab Aliyan müharibə nəticəsində dolanışıqları dağılmış bir çox cənublulardan biridir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatı müəyyən edib ki, döyüşlər yenidən başlayandan bəri hər üç işçidən biri işini itirib, orta gəlir isə təxminən 40,4 faiz azalıb. “Özünə deyirsən ki, bəlkə sabah hər şey yaxşılaşar. Amma sabah gəlir və heç nə dəyişmir. Heç bir ailə sonsuza qədər belə yaşaya bilməz,” deyə cənab Aliyan bildirib. “Bütün cənub dağıdılıb. Sabah sülh qayıtsa belə, yenidən iş tapmaq illər çəkəcək. Yeganə həll yolu getməkdir.” Bir çoxları eyni nəticəyə gəliblər. Rəsmi statistikaya görə, 2020-ci ildən bəri təxminən 800.000 nəfər ölkəni tərk edib. Livanın sonsuz böhranları fonunda Khoury ailəsi və cənab Aliyan uşaqlarının gələcək üçün ən yaxşı şansının vətənlərindən kənarda olduğunu başa düşüblər. “Uşaqlarını böyüdüb sonra onların getdiyini görmək ürək ağrıdır, amma burada gələcək yoxdur,” deyə xanım El Khoury bildirib.