Minlərlə kilometr uzaqda olsalar da, Hörmüz boğazı — daha dəqiq desək, onun blokadası — bir çox adi iraqlı üçün həyatı getdikcə çətinləşdirir. Təxminən son üç aydır ki, Mahmud Validin maaşı getdikcə gecikir. 38 yaşlı müəllim İraq Təhsil Nazirliyi tərəfindən ödənilir, lakin İraq Hörmüz boğazı vasitəsilə kifayət qədər neft ixrac edə bilmədiyi üçün hökumətin pulu tükənir. Nəticədə, Valid kimi minlərlə iraqlı maaşlarını vaxtında ala bilmir. Mosul sakini DW-yə verdiyi açıqlamada: “Gecikmə sizə çox təsir edir. Əksər insanlar kimi, bizim də maliyyə öhdəliklərimiz, eləcə də əsas yaşayış xərclərimiz var. Biz getdikcə daha çox əmin oluruq ki, xərcləri azaltmalı və fövqəladə hallar üçün bir qədər pul ayırmalıyıq – sadəcə vəziyyət normallaşana qədər. Bu, insanı həqiqətən narahat və qorxulu edir.” Eyni şəhərdən olan və şəxsi səbəblərə görə DW-yə tam adını vermək istəməyən həkim Əhməd əlavə edir: “Gələcək daha qeyri-müəyyən görünür.” “Bu ay maaşlarımız 10 gündən çox gecikdi. Səhiyyə Naziri izah etdi ki, dövlətin kifayət qədər pul axını yoxdur və buna görə də gecikmə oldu. Lakin biz növbəti gecikmənin nə qədər olacağını bilmirik.” Avqustun əvvəlində gecikən maaşlarla bağlı bir sıra kiçik nümayişlər keçirildi. Ölkənin müxtəlif universitetlərinin əməkdaşları, eləcə də Elektrik Nazirliyi nin işçiləri etiraz etdilər. Niyə İraq ın maaşlar üçün pulu yoxdur? İraq ın milli büdcəsinin demək olar ki, hamısı, təxminən 85%-dən 90%-ə qədəri neft ixracından gəlir. Eyni zamanda, İraq da böyük və böyüyən dövlət sektoru var, təxminən 30 milyon işləyən yaşda olan iraqlının üçdə ikisi dolanışıq üçün dövlətdən asılıdır. Buna görə də dövlət büdcəsinin əksəriyyəti indi maaşlara, pensiyalara və sosial müavinətlərə gedir; hər ay İraq hökuməti bu ödənişlər üçün təxminən 6.5 milyard dollar dan 8.2 milyard dollar a qədər pula ehtiyac duyur. Lakin son vaxtlar bu pulu tapmaq daha çətinləşib. İsrail və ABŞ fevralın sonunda İran ı bombaladıqdan sonra İran Hörmüz boğazı nı bağlayıb. İraq neftinin demək olar ki, hamısı — 80%-dən 90%-ə qədəri — oradan göndərilirdi, çünki regionun digər ölkələrindən fərqli olaraq, İraq ın əhəmiyyətli alternativ marşrutları yoxdur. Blokada nəticəsində İraq ın neft ixracı mart ayında keçən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən 83% azalıb. May ayına qədər İraq ın dəniz yolu ilə xam neft ixracı 97% azalmışdı. Bu o deməkdir ki, İraq ın milli gəliri də ciddi şəkildə azalıb. Hökumət mənbələri müxtəlif yerli mediaya bildiriblər ki, İraq ın may və iyun aylarında aylıq gəliri təxminən 2 milyard dollar dan 2.3 milyard dollar a qədər olub ki, bu da lazım olandan xeyli azdır. Məhz bu cür xəbərlər son vaxtlar dövlət maaşlarının hər ay əvəzinə yalnız 45 gündən bir ödəniləcəyi barədə çaxnaşma xəbərlərinə səbəb olub. Son bir neçə gündə İraq hökuməti bir neçə bəyanat yayaraq, əvvəlcə 45 günlük şayiəni təkzib edib, sonra isə 83 milyard dollar ehtiyatı, üstəgəl qızıl ehtiyatları və qeyri-neft gəlirləri olduğunu bildirib. Çərşənbə axşamı bildirilib ki, bu o deməkdir ki, maaşlar növbəti 10-11 ay ərzində ödənilə bilər. Lakin bu, kifayət olmaya bilər. Böyük Britaniya nın məsləhət firması Oxford Economics bu həftə yayımladığı hesabatda qeyd edib ki, Hörmüz boğazı ndan dəniz nəqliyyatının yaxın zamanda normallaşması ehtimalı azdır. Qlobal makro tədqiqatlar direktoru Ben Mey bəyanatında deyib: “Ən azı 2028-ci il ə qədər nəqliyyat səviyyələrinin gərginliklərin azalması və artması ilə dəyişəcəyi, eyni zamanda münaqişədən əvvəlki normalardan xeyli aşağı qalacağı gözlənilir.” İraq lı iqtisadçı Əli Əl-Ravi avqust ayında Bağdad da yerləşən Al Bayan Mərkəzi üçün hazırladığı hesabatda bunun “neft sektorunu aşan” ciddi bir böhran olduğunu iddia edib. “ İraq iqtisadiyyatı nın bütövlüyü indi neft gəlirlərinin girovundadır.” İraq sabitliyini itirir? DW-nin danışdığı dövlət işçilərinin heç biri maaşları yenidən gecikərsə etirazlara qatılmağı planlaşdırmırdı. Britaniya nın beyin mərkəzi Chatham House -un tədqiqatçısı Hayder əl-Şakeri DW-yə bildirib ki, hazırda bu vəziyyətin İraq ı sabitliyini itirməsi ehtimalı azdır. Əl-Şakeri 2019-2021-ci illər arasında gənclərin rəhbərlik etdiyi hökumət əleyhinə böyük etirazlara istinad edərək deyib: “Əgər maaş gecikmələri davam edərsə, daha çox etiraz gözləyərəm, lakin ilkin olaraq onlar Tişrin kimi başqa bir ümummilli hərəkata çevrilməkdənsə, sektoral olaraq qalacaqlar.” “Hökumət 2019-cu il dən dərs alıb və indi etirazları genişlənmədən əvvəl nəzarətdə saxlamaq üçün bir sıra siyasi, inzibati və təhlükəsizlik mexanizmlərinə malikdir.” Lakin müxtəlif problemlərin birləşməsi yaranarsa, vəziyyət daha təhlükəli ola bilər, bunlardan bəziləri keçmişdə daha böyük etirazlara səbəb olub. Əl-Şakeri proqnozlaşdırır: “Əgər maaş gecikmələri elektrik enerjisi çatışmazlığı, inflyasiya və xidmətlərin uzun müddət pisləşməsi ilə birləşərsə, bu ayrı-ayrı etirazlar birləşməyə başlaya bilər.” “Bu zaman İraq ın son sabitliyi daha ciddi bir sınaqla üzləşəcək.” İraq nə edə bilər? İraq Hörmüz boğazı problemini həll etməyə çalışıb. İraq neftinin kiçik bir hissəsi Türkiyə boru kəməri vasitəsilə ixrac edilir. Neft İraq dan yük maşınları ilə də daşınaraq Suriya limanlarında gəmilərə yüklənib. Keçən həftə İraq hökuməti uzun müddət bağlı qalmış İraq-Livan boru kəmərini bərpa etdiyini elan etdi. İraqın Baş Naziri Əli əl-Zaidi də iyulun sonunda İran a səfəri zamanı İran rəsmilərindən İraq neftinin Hörmüz boğazı ndan keçməsinə icazə verilməsini xahiş etdiyini bildirib. İki ölkə arasında yaxşı münasibətlər var. Ekspertlərin fikrincə, daha vacib olan odur ki, yeni İraq hökuməti nəhayət real islahatları, korrupsiyanı azaldan və özəl sektoru təşviq edən tədbirləri həyata keçirsin, ölkəni neft asılılığından uzaqlaşdırsın və yerli əhaliyə dövlət qulluğundan kənarda iş yerləri təklif etsin. Lakin islahatlar da maliyyə tələb edir — və son statistika göstərir ki, bu baş vermir, iqtisadi məsləhətçi Iraqi Horizons -un tədqiqatçıları bu ay yazıblar. May ayında ümumi hökumət xərcləri keçən illə müqayisədə təxminən dörddə bir azalıb. Bunun da maaşlar, pensiyalar və sosial təminat üçün ayrılan pul bütün əməliyyat xərclərinin 99% -ni təşkil edib. Bu o deməkdir ki, başqa heç nə üçün çox az pul qalıb, məsləhətçilər qeyd ediblər. Chatham House -dan əl-Şakeri bildirib: “Maliyyə böhranları İraq hökumətləri ni əvvəllər də islahatlara sövq edib. Neft gəlirləri azaldıqda, hökumətlər korrupsiya ilə mübarizəni gücləndirməyə, qeyri-neft gəlirlərini artırmağa və özəl sektoru dəstəkləməyə daha çox hazır olurlar. Lakin neft pulları yenidən axmağa başlayanda islahatlar üçün siyasi stimullar zəifləyir.” Əl-Şakeri yekunlaşdırıb: “Mövcud böhran İraq da islahatlar üçün bir fürsət yarada bilər. Lakin bu fürsətlərin ilkin təzyiq azaldıqdan sonra sağ qalıb-qalmayacağı əsas sualdır.” Redaktor: Karla Bleyker