İran bildirir ki, İraq və Körfəz ölkələri arasında Oman da bazar ertəsi günü Hürmüz boğazı nı müzakirə etmək üçün görüş keçiriləcək. Boğaz ABŞ ilə diplomatik dalana dirənmə fonunda Tehran ın blokadası altında qalır. Hürmüz boğazı nın blokadası qlobal enerji təchizatını pozaraq dünya ölkələrinə təsir edib. Blokada xüsusilə büdcələrinin böyük əksəriyyəti neft və qazdan asılı olan Körfəz ölkələri nə təsir göstərib. Cümə günü verdiyi bəyanatda İran Xarici İşlər Nazirliyi görüşün “region ölkələri arasında daha yaxşı anlaşmanı təşviq etmək və ortaq regional təhlükəsizliyi gücləndirməyə kömək etmək” məqsədi daşıdığını bildirib. Lakin Körfəz Əməkdaşlıq Şurası (KİK) üzvü olan Bəhreyn planlaşdırılan görüşdə iştirak etməyəcəyini bildirib. Bəhreyn , ABŞ və İsrail in fevral ayında İran a qarşı müharibəyə başlamasından bəri İran hücumlarının əsas qurbanı olub. Bəs görüşün arxasında nə var və Bəhreyn niyə iştirak etməyəcək? Bildiklərimiz bunlardır: İran görüş haqqında nə deyib? Şənbə günü İran Xarici İşlər Nazirliyi nin sözçüsü Esmaeil Baghaei Al Jazeera -ya bildirib ki, görüş “ İran ın yaxşı niyyətinin əlamətidir, çünki biz həmişə demişik ki, regionun təhlükəsizliyi xarici müdaxilə olmadan, kənar qüvvələrin müdaxiləsi olmadan region ölkələri tərəfindən təmin edilməlidir”. O deyib: “Bu, qonşularımızla danışacağımızın bir əlamətidir, baxmayaraq ki, onların əraziləri, hərbi bazaları və ya ABŞ -ın hərbi bazaları İran a hücum etmək üçün istifadə edilib”. Körfəz ölkələri Tehran ı hava limanları və duzsuzlaşdırma qurğuları daxil olmaqla mülki hədəflərə hücum etməkdə ittiham ediblər. Baghaei əlavə edib ki, Tehran “nümayəndə heyətlərinə İran və Oman arasında Hürmüz boğazı ndan gəmilərin təhlükəsiz keçidi ilə bağlı məsləhətləşmələrin nəticələri barədə məlumat verəcək”. Bundan əlavə, bazar günü İran Xarici İşlər Naziri Abbas Araghchi xəbərdarlıq edib ki, Tehran ın Maskat la Hürmüz boğazı nı idarə etmək üçün gözlənilən razılaşması su yolunun yenidən açılmasına səbəb olmayacaq. Al-Araby Al-Jadeed -ə verdiyi şərhlərdə Araghchi bildirib ki, İran görüş zamanı “iştirakçı ölkələrə Oman la razılaşmanın təfərrüatlarını və yeni marşrutla bağlı xəritələri təqdim edəcək”. Lakin razılaşma “heç bir şəkildə” boğazın yenidən açılacağına işarə etmir, çünki Tehran hələ də ABŞ -ın iyun ayında imzalanmış 60 günlük anlaşma memorandumunun öhdəliklərinə əməl etməsini gözləyir. Memorandum ABŞ -ın Oman ərazisinə daha yaxın alternativ marşrut üçün təzyiq göstərməyə çalışmasından sonra iyul ayında çöküb və İran hücumlarına səbəb olub. Bazar günü, boğazda Qeşm adası yaxınlığında İran ticarət gəmisinə hücum nəticəsində ən azı bir nəfər ölüb, dörd nəfər yaralanıb, son həftələrdə gəmilərə hücumlar artıb. Araghchi əlavə edib: “ İran inanır ki, regionda təhlükəsizliyin və sabitliyin təmin edilməsi məsuliyyəti yalnız region ölkələrinin üzərinə düşür”. Görüşdə kimlər iştirak etməyi planlaşdırır? İraq və Körfəz ölkələri nin əksəriyyəti planlaşdırılan görüşdə iştirak edib-etməyəcəkləri barədə hələ cavab verməyiblər. Lakin Bəhreyn təklif olunan görüşdə iştirak etməyəcəyini bildirib. Şənbə günü verdiyi bəyanatda Bəhreyn Xarici İşlər Nazirliyi bildirib: “Dövriyyədə olan məlumatlar nəzərə alınaraq… Bəhreyn Krallığı bunda iştirak etməyəcək”. Körfəz boyunca infrastruktura edilən hücumlara işarə edən Bəhreyn , regionda təhlükəsizlik və sabitliyin “razılaşma siyasəti ilə qorunmayacağını” bildirib və Hürmüz ün “ayrı-seçkilik, rüsum və ya icazə” olmadan açıq olmasını tələb edib. Bəhreyn Xarici İşlər Nazirliyi dialoqa sadiqliyini qoruduğunu, lakin “iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər bərpa olunana qədər İran ı əhatə edən heç bir kollektiv görüşdə tərəf olmayacağını” bildirib. Bəhreyn 2016-cı ildə regional rəqiblər arasında əvvəlki böhran zamanı Səudiyyə Ərəbistanı ilə birlikdə İran la diplomatik əlaqələri kəsib. Riyad 2023-cü ildə əlaqələri bərpa etsə də, Manama hələ bunu etməyib. KİK və İran arasındakı görüşün arxasında nə var? Oman ın vasitəçiliyi ilə aparılan dolayı danışıqlar regional aktorlar arasında təhlükəsiz keçid və müvəqqəti gəmiçilik yolları ilə bağlı davam edir, baxmayaraq ki, ticarət gəmilərinə son hücumlar qlobal neft və qazın beşdə birinin keçdiyi su yolunda davam edən təhlükəni vurğulayır. İran və Körfəz ölkələri nin yüksək vəzifəli rəsmiləri münaqişəni həll etmək üçün danışıqlar aparıblar. Qətər Baş Naziri Şeyx Məhəmməd bin Əbdülrəhman bin Casim Əl Sani keçən ayın sonunda Tehran a səfər edərək gərginliyi azaltmağa və İran ilə ABŞ arasında diplomatik dalanı aradan qaldırmağa kömək etməyi hədəfləyib. Bazar ertəsi görüşü ilə tanış olan bir mənbə İran ın Tasnim xəbər agentliyinə bildirib ki, İran və Oman arasında boğazdan keçid marşrutları ilə bağlı razılaşma görüşdə təqdim olunacaq, lakin ABŞ İran ın su yolu ilə bağlı şərtlərini yerinə yetirməyincə boğaz yenidən açılmayacaq. İran Hürmüz boğazı üzərində nəzarətinin tanınmasını istəyir ki, bu da ondan istifadə edən gəmilərdən rüsum yığmasına imkan verəcək, lakin Vaşinqton bunu rədd edir. Boğazın əks sahilini idarə edən Oman , digər regional dövlətlərin razılığı ilə danışıqlar apardığını bildirir. Hürmüz boğazı nda hazırkı vəziyyət necədir? ABŞ və İsrail in İran a qarşı müharibəsinin altı aydan çox davam etməsinə baxmayaraq, Hürmüz boğazı nın statusu mübahisəlidir və məhdudlaşdırılıb. İran davam edən münaqişə fonunda məhdudiyyətləri saxlayır və boğazı əsasən bağlı və ya ciddi şəkildə nəzarət altında hesab edir. Tehran həmçinin su yolu üzərində nəzarətini rəsmiləşdirməyə, o cümlədən keçid üçün rüsum tətbiq etməyə çalışır və Maskat la danışıqlar aparır, çünki Oman ın ərazi suları da Hürmüz ü əhatə edir. Tehran həmçinin israr edir ki, ABŞ limanlarına qarşı dəniz blokadalarını qaldırmayana və sanksiyaları ləğv etməyincə normal tranzit bərpa olunmayacaq. ABŞ və İsrail fevralın sonunda İran a hücum edərək Ali Rəhbər Ayətullah Əli Xamenei ni öldürməzdən əvvəl boğazdan bütün ölkələrin gəmiçiliyi üçün sərbəst istifadə edilirdi. İran a qarşı müharibənin başlamasından bəri boğazdan gündəlik gəmiçilik trafiki təxminən 95 faiz azalıb, müharibədən əvvəlki gündəlik orta hesabla 130-140 gəmidən gündə təxminən beş-yeddi gəmiyə düşüb. Lakin ABŞ Prezidenti Donald Tramp su yoluna tam nəzarət etdiyini bildirib. Bu arada, bazar günü Birləşmiş Krallıq Dəniz Ticarət Əməliyyatları (UKMTO) bildirib ki, Hürmüz boğazı ndan keçərkən bir gəmi naməlum bir mərmi ilə vurulub. Bazar günü başqa bir hadisədə, İran dövlət yayımçısı IRIB -in məlumatına görə, Qeşm adası nın Hengam adası yaxınlığında və Şib Deraz sahili ndə İran ticarət gəmisinə edilən hücumda ən azı bir nəfər ölüb, dörd nəfər yaralanıb, Qeşm Qubernatoru Hüseyn Əmir Teymuri bildirib. Teymuri hadisəni “ ABŞ terrorçu düşməni” tərəfindən edilən hücum kimi təsvir edib. İran İnqilab Keşikçiləri Dəniz Qüvvələri nin yüksək vəzifəli rəsmisi də ABŞ dəniz gəmilərini Hürmüz boğazı na yaxınlaşmamağa çağırıb, Tramp ın Vaşinqton un su yoluna nəzarət etdiyi iddialarına meydan oxuyub. İran ın Fars xəbər agentliyinin məlumatına görə, İİRQ Dəniz Qüvvələri nin siyasi komandir müavini deyib: “Əgər Hürmüz boğazı Amerika nın nəzarətindədirsə, onda irəli – döyüş gəmilərinizdən birini 100 km [62 mil] məsafəyə gətirin”. O bildirib ki, ABŞ qüvvələri əraziyə yaxınlaşan hər hansı bir gəminin İran qüvvələrindən cavab alacağını bilirlər və oxşar hadisələrin son günlərdə baş verdiyini əlavə edib. ABŞ bu hadisə ilə bağlı hələ şərh verməyib.