Diplomatik dialoq xarici işlər nazirləri səviyyəsindən dövlət başçıları səviyyəsinə qaldırıldıqda, bu, nadir hallarda yalnız protokol məsələsi olur. Bu cür qərarlar adətən əməkdaşlığın mövcud mexanizmləri yaranan çağırışların miqyasına uyğun gəlmədikdə qəbul edilir. Məhz buna görə də qarşıdan gələn ilk Cənubi Koreya-Mərkəzi Asiya Sammiti iki tərəf arasındakı münasibətlərdə mühüm mərhələni qeyd edir. Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyev in Seula dövlət səfəri Sammit münasibətilə baş tutacaq. Cənubi Koreya-Mərkəzi Asiya çərçivəsi özü yeni deyil. Təxminən iki onillik ərzində o, siyasi dialoq və praktiki əməkdaşlıq üçün dəyərli platforma rolunu oynayaraq çoxsaylı birgə təşəbbüslər yaratmışdır. Lakin formatın liderlər səviyyəsinə qaldırılması keyfiyyət dəyişikliyini – sektoral koordinasiyadan strateji qərar qəbul etməyə doğru keçidi əks etdirir. Cənubi Koreya üçün bu yüksəliş həm də Mərkəzi Asiya nı güclü strateji tərəfdaş kimi cəlb etmək və güclü ikitərəfli əlaqələrə əsaslanaraq daha geniş regional əməkdaşlığı inkişaf etdirən qarşılıqlı faydalı tərəfdaşlıq qurmaq üçün aydın öhdəliyi əks etdirir. Bu yüksəlişin əsas səbəbi Seul un siyasətində qəfil dəyişiklikdə deyil, iki inkişafın yaxınlaşmasında yatır: Mərkəzi Asiya nın özünün transformasiyası və Koreya nın regionla strateji əlaqələri dərinləşdirmək qətiyyəti. Son bir neçə ildə region müstəqillikdən bəri bəlkə də ən dərin transformasiyasını yaşamışdır. Mərkəzi Asiya dövlətləri qarşılıqlı etimadı əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirmiş, müntəzəm siyasi dialoqu institusionallaşdırmış və praktiki regional əməkdaşlıq mexanizmlərini işə salmışdır. Nəticədə, Mərkəzi Asiya getdikcə sadəcə coğrafi konsepsiya kimi deyil, ümumi prioritetləri həyata keçirmək və daha böyük strateji ardıcıllıqla hərəkət etmək qabiliyyətinə malik bir region kimi qəbul edilir. Bu fonunda, Cənubi Koreya nın regiona artan marağı təsadüfi deyil. Koreya nın iqtisadi rəqabət qabiliyyəti getdikcə təkcə texnoloji liderlikdən deyil, həm də dayanıqlı təchizat zəncirlərindən, şaxələndirilmiş istehsal şəbəkələrindən və etibarlı uzunmüddətli tərəfdaşlıqlardan asılıdır. Buna görə də Seul eyni zamanda strateji resurslar, sənaye potensialı, ixtisaslı insan kapitalı və siyasi sabitlik təklif edə biləcək tərəfdaşlar axtarır. Lakin Koreya nın yanaşması resurslar və ya bazar əldə etmək üçün dar bir axtarış kimi başa düşülməməlidir. Onun müqayisəli gücü texnologiya və bilik mübadiləsi, potensialın artırılması, sənaye şaxələndirilməsi, təhlükəsiz və dayanıqlı təchizat zəncirlərinin inkişafı vasitəsilə birgə dəyər yaratmaqda yatır. Mərkəzi Asiya belə tərəfdaşlardan biri kimi davamlı olaraq ortaya çıxır və Koreya da öz növbəsində regionun iqtisadiyyatlarını şaxələndirmək və qlobal dəyər zəncirlərində irəliləmək səylərində etibarlı tərəfdaş ola bilər. Bu gün region Avrasiya nın ən perspektivli inkişaf bazarlarından birinə çevrilir. Onun ümumi əhalisi 85 milyon u keçmişdir, yarısından çoxu otuz yaşdan aşağıdır, iqtisadiyyatları isə son illərdə möhkəm inkişafı qoruyub saxlamışdır. Demoqrafik dinamizm, genişlənən daxili bazarlar və artan regional əlaqənin bu birləşməsi qlobal investorlar və texnologiya yönümlü iqtisadiyyatlar arasında Mərkəzi Asiya haqqında təsəvvürləri yenidən formalaşdırır. Özbəkistan bu transformasiyada mühüm yer tutur. Prezident Şavkat Mirziyoyev in açıqlıq və proaktiv regional əlaqə siyasəti Mərkəzi Asiya nın artan birliyinin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilmişdir. Təxminən 38 milyon əhalisi olan – region əhalisinin demək olar ki, yarısı – Özbəkistan Mərkəzi Asiya da dialoqun, əlaqənin və praktiki əməkdaşlığın təşviqində aparıcı rol oynamışdır. Ölkə həmçinin Cənubi Koreya ilə tərəfdaşlığını dərinləşdirmişdir. Son səkkiz ildə ikitərəfli ticarət demək olar ki, iki dəfə artmışdır. Hazırda Özbəkistan da Koreya kapitalı ilə təxminən 700 müəssisə fəaliyyət göstərir, kumulyativ Koreya investisiyası isə 8 milyard ABŞ dolları nı keçmişdir. Koreya şirkətləri enerji, kimya, mühəndislik, səhiyyə, rəqəmsal texnologiyalar və təhsil daxil olmaqla geniş sektorlarda fəaldır. İnsanlararası əlaqələr də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir. Özbəkistan postsovet məkanı nda təxminən 170.000 nəfər dən ibarət ən böyük etnik Koreya icmasına ev sahibliyi edir. Aparıcı Koreya universitetlərinin kampuslarının mövcudluğu ikitərəfli əməkdaşlığın uzunmüddətli və çoxölçülü xarakterini daha da vurğulayır. Bu insan əlaqələri tərəfdaşlığa fərqli bir dərinlik verir. Mərkəzi Asiya dakı etnik Koreyalılar , yəni “ Koryo-Saram ”, təkcə ortaq tarixin xatırladıcısı deyil, həm də iki cəmiyyət arasında canlı bir körpüdür: Genişlənən təhsil mübadilələri və peşəkar mobillik bu əlaqənin gələcək nəsil üçün güclü qalmasını təmin edə bilər. Lakin tərəfdaşlığın əsl əhəmiyyəti bu təsirli rəqəmlərdən qat-qat kənara çıxır. Mərkəzi Asiya üçün Cənubi Koreya uğurlu modernləşmənin dünyanın ən cəlbedici nümunələrindən birini təmsil edir. Bir nəsil ərzində Koreya özünü inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatdan qlobal texnologiya gücünə çevirmişdir. İddialı iqtisadi islahatlar, sənaye təkmilləşdirilməsi və rəqəmsal transformasiya həyata keçirən bir region üçün Koreya nın təcrübəsi təkcə öyrəniləcək bir model deyil, həm də siyasət ilhamı və institusional nou-hau üçün praktiki bir mənbə təklif edir. Bu fonunda, dövlət başçıları səviyyəsində ilk Cənubi Koreya-Mərkəzi Asiya Sammiti diplomatik təqvimdən qat-qat kənarda əhəmiyyət kəsb edir. Bu, sadə, lakin vacib bir reallığı əks etdirir: Cənubi Koreya və Mərkəzi Asiya arasındakı münasibətlər gələcək irəliləyişin fərdi layihələrin sayını artırmaqdan deyil, ortaq uzunmüddətli strateji baxışın müəyyən edilməsindən asılı olduğu bir yetkinlik səviyyəsinə çatmışdır. Əgər son iki onillik əməkdaşlıq üçün möhkəm təməl qurmağa həsr olunmuşdusa, qarşıdakı onillik süni intellekt və rəqəmsal transformasiyadan kritik minerallara, yaşıl infrastruktura, sənaye əməkdaşlığına və insan kapitalının inkişafına qədər yeni iqtisadi dövrün çağırışlarına ortaq cavab ilə formalaşdırılmalıdır. Bu, qarşıdan gələn sammitin daha geniş əhəmiyyətidir. Onun tarixi əhəmiyyəti təkcə regional liderləri ilk dəfə bir araya gətirməkdə deyil, həm də ambisiyaları artıq əvvəlki institusional çərçivəsini aşmış bir tərəfdaşlığın növbəti mərhələsini müəyyən etmək imkanı verməkdədir. Buna görə də uğur təkcə Seul da elan ediləcək razılaşmaların sayı ilə deyil, sammitin liderlər səviyyəsində müntəzəm dialoq və həm Cənubi Koreya , həm də Mərkəzi Asiya üçün görünən və qarşılıqlı faydalı nəticələr verən praktiki yol xəritəsi müəyyən edib-etməməsi ilə ölçülməlidir. Eldor Aripov Özbəkistan Respublikası Prezidenti yanında Strateji və Regional Araşdırmalar İnstitutunun direktoru , Kang Myongil isə Xarici İşlər və Milli Təhlükəsizlik İnstitutunun baş icraçı direktoru dur. İfadələr onların öz fikirləridir – Red. khnews@heraldcorp.com