Çikaqo : Səudiyyə Ərəbistanı nın son hücumdan sonra əsas neft boru kəmərini bağlaması, İran la müharibə səbəbindən böhran içində olan qlobal enerji bazarlarının daha kəskin çatışmazlıqlarla üzləşə biləcəyi qorxusunu artırır, bu da yanacaq və digər əsas malların qiymətlərini yüksəldir. Yaxın Şərq in ən böyük neft istehsalçısı cümə günü hücumdan sonra Şərq-Qərb boru kəməri ni bağladı, hücuma görə İraq dakı İran tərəfdarı milislərin dronlarını günahlandırdı. İki regional rəsmi Associated Press -ə bildirib ki, təmir işləri üç-beş həftə çəkə bilər. Boru kəməri Yaxın Şərq dən bəzi xam neftin Qırmızı dəniz ə göndərilməsi üçün kritik əhəmiyyətə malikdir, bu da neftin Hörmüz boğazı ndan keçməsini əvəz edir. Hörmüz boğazı , ABŞ və İsrail in fevral ayında İran a hücumundan əvvəl dünyanın neft təchizatının təxminən beşdə birinin keçdiyi dar su yoludur. Yəmən in İran tərəfdarı Husi üsyançıları Qırmızı dəniz in əsas gəmiçilik yolları boyunca adaları ələ keçirərək Səudiyyə ixracatını daha da təhdid edirlər. Bir neçə məhdud alternativ qalsa da, o cümlədən Hörmüz də tanker hərəkətinin az miqdarı, ekspertlər daha çox təchizat şoklarının və ev təsərrüfatlarını çətinləşdirən yüksək qiymətlərin yığıla biləcəyi barədə xəbərdarlıq edirlər. Beynəlxalq standart olan Brent markalı neft bazar ertəsi bir barel üçün 105 ABŞ dolları ndan çox qiymətə satılıb. Bildiklərimiz budur: Şərq-Qərb boru kəməri nədir? Səudiyyə Ərəbistanı nın Şərq-Qərb boru kəməri səhra ölkəsi boyunca təxminən 1200 kilometr uzanır, Fars körfəzi yaxınlığındakı emal müəssisəsindən qərbə, Qırmızı dəniz ə neft daşıyır. Orada xam neft adətən şimala, Süveyş kanalı vasitəsilə Avropa ya və ya cənuba, Bab əl-Məndəb boğazı vasitəsilə Asiya ya gedən tankerlərə yüklənir. Boru kəməri 1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsi zamanı Tehran ın Hörmüz vasitəsilə gəmiçiliyi pozacağı qorxusu ilə tikilmişdir. Və cari müharibənin ilk altı ayı ərzində, Hörmüz də tanker hərəkətinin əksəriyyəti dayandığı halda, ən azı bir qədər neftin Yaxın Şərq dən axmasını təmin etmək üçün kritik əhəmiyyətə malik idi. Rystad Energy bazar ertəsi bildirdi ki, avqustun sonundan bəri boru kəməri vasitəsilə və Yanbu dakı Qırmızı dəniz limanından gündə orta hesabla 2,6 milyon dan 4 milyon barel ə qədər neft keçib – bu həcmin indi bazardan yoxa çıxma riski altında olduğunu bildirdi. Beynəlxalq Enerji Agentliyi nə görə, gündə dörd milyon barel qlobal neft təchizatının təxminən 4 faizi dir. Beynəlxalq Enerji Agentliyi bildirdi ki, Səudiyyə Ərəbistanı 2025-ci ilin sentyabrında gündə təxminən 10 milyon barel neft istehsal edib, lakin avqustda bu rəqəm gündə 6 milyon barel ə düşüb. Rystad Energy -nin neft bazarları üzrə vitse-prezidenti Janiv Şah qeyd etdi ki, Brent qiymətlərindəki son sıçrayış bazarın artıq əhəmiyyətli təchizat itkisinə reaksiya verdiyini sübut edir. Şah əlavə etdi ki, Səudiyyə ehtiyatları yaxın günlərdə ixracatı davam etdirə bilər, lakin bu vəziyyət tez dəyişə bilər. Yaxın Şərq dən neft axınlarının hazırkı vəziyyəti Hörmüz boğazı hələ də əsas diqqət mərkəzindədir. Müharibədən əvvəl hər gün təxminən 20 milyon barel Hörmüz dən keçirdi. Bəzi tankerlər yenidən boğazdan keçir, lakin hərəkət əvvəlki səviyyədən xeyli aşağıdır. Dəniz məlumat şirkəti Lloyd's List Intelligence sentyabrın ilk həftəsində 90 tranzit qeydə alıb. Müharibədən əvvəl hər gün təxminən 130 gəmi keçirdi. Husilər həmçinin Qırmızı dəniz in cənubu üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən Bab əl-Məndəb boğazı üzərində nəzarəti gücləndiriblər. Melius Research analitikləri sentyabrın əvvəlində Bab əl-Məndəb dən gündə təxminən 3 milyon barel neftin keçdiyini təxmin etsələr də, bazar ertəsi bu rəqəmin indi sıfıra yaxın olduğunu qeyd etdilər. Husi hücumları səbəbindən Yanbu dan gələn Səudiyyə trafikinin əksəriyyəti şimala, Aralıq dənizi nə, ya Süveyş kanalı , ya da Misir in SUMED boru kəməri vasitəsilə gedirdi. Lakin Husilər şimalda da Səudiyyə gəmiçiliyini hədəf almağa başlayıblar. Şimali Karolina dakı Campbell Universiteti nin dəniz tarixi professoru Salvatore Mercogliano qeyd etdi ki, ən azı Hörmüz hələ də açıqdır. O dedi: “Əgər bu ( Şərq-Qərb boru kəməri ) Səudiyyə Ərəbistanı nın neftini çıxarmaq üçün yeganə üsul olsaydı, bu, tamamilə fəlakətli olardı. Lakin Hörmüz marşrutu yenidən açıldığı üçün – tamamilə olmasa da, bir qədər açıldığı üçün – bu, Səudiyyə Ərəbistanı üçün ölüm zəngi deyil. Onlar neft çıxarırlar. Qiymətlər yüksəlməyə davam edir.” Təchizat sıxıntıları dünya miqyasında qiymətlərin kəskin artmasına səbəb olub. Analitiklər xəbərdarlıq edirlər ki, son kəsintilər yaxın həftələrdə və aylarda istehlakçılar üçün daha çox çətinliklər gətirə bilər. Ən təcili nəticələrdən biri yanacaq və ev enerji xərcləridir. Yaxın Şərq dən idxaldan daha çox asılı olan Asiya və Afrika ölkələri ən kəskin şoklardan bəzilərini yaşayıblar. Məsələn, Nigeriya da dizel qiymətləri fevralın sonundakından indi 92 faiz , benzin qiymətləri isə təxminən 61 faiz yüksəkdir, bu barədə enerji izləyicisi Global Petrol Prices məlumat verir. İndoneziya (dizel 87 faiz , benzin 38 faiz artım) və Livan (dizel 80 faiz , benzin 46 faiz artım) kimi ölkələrdə də kəskin artımlar müşahidə olunub. ABŞ -da adi benzinin bir gallonunun qiyməti bazar ertəsi orta hesabla təxminən 4,32 ABŞ dolları olub ki, bu da müharibədən əvvəlki 2,98 ABŞ dolları ndan təxminən 45 faiz çoxdur, bu barədə avtomobil klubu AAA məlumat verir. Dizel bazar ertəsi orta hesabla 6,23 ABŞ dolları ilə (inflyasiya nəzərə alınmadan) yeni bir rekord həddə çatıb ki, bu da müharibənin əvvəlindən təxminən 66 faiz çoxdur. Xüsusilə dizelin qiyməti digər mallara da təsir edir, çünki bu yanacaq uzun məsafəli yük maşınları və digər çatdırılma şəbəkələri, eləcə də kənd təsərrüfatı avadanlıqları üçün istifadə olunur. Melius Research analitikləri bazar ertəsi inflyasiya təsirinin ehtimal olunduğunu xəbərdar etdilər, müharibənin gübrə kimi əsas mallara, eləcə də enerji mənbələrinə təsirini qeyd etdilər. Dizel çatışmazlığı həm də ABŞ -da məhsul yığımı və isitmə mövsümündən əvvəl baş verir.