Amnesty International bildirib ki, 2022-ci ildə ölkə miqyasında etiraz aksiyaları zamanı insanlığa qarşı cinayətlərə görə məsuliyyət daşıyan İran ın təhlükəsizlik rəhbərləri “ölümcül dövlət repressiya mexanizminə” nəzarət etməyə davam edirlər. 1 000 səhifəlik hesabatda hüquq müdafiə təşkilatı İran hakimiyyətinin 2022-ci ilin sentyabrında hicab qanunlarını pozduğu iddiası ilə həbs olunan kürd qadın Zhina Mahsa Amini -nin polis nəzarətində ölümü ilə başlayan üsyanı yatırmaq üçün qətl, işgəncə, məcburi itkin düşmə, həbs və təcavüzdən necə istifadə etdiyini ətraflı şəkildə təsvir edib. Aylarla davam edən və “Qadın, Həyat, Azadlıq” üsyanı kimi tanınan hərəkat onilliklər boyu qadın azadlıqlarına qoyulan məhdudiyyətlərə, həmçinin ağır iqtisadi şəraitə və İran ın ruhanilər rəhbərliyinin sərt idarəçiliyinə etiraz edirdi. Bu həftə Amini -nin ölümünün ildönümü İran ın bəzi yerlərində ümumi tətillərə çağırışlara səbəb olub və qurbanların qohumları İran da bunu etməyin risklərinə baxmayaraq, sosial mediada yaxınlarını anıblar. Amini -nin atası Amjad İnstagram-da ölmüş qızına ünvanladığı yazıda: “Bu gün aramızda olsaydın, nə edərdin? Gözlərində hələ də həyata qarşı eyni ehtirası görərdikmi?” – deyə yazıb. Amnesty International -ın baş katibi Agnes Callamard bildirib ki, Amini -nin ölümü ilə başlayan 2022-ci il hərəkatını yatırmaq üçün İran hakimiyyəti “fikir ayrılığını məhv etmək üçün ölümcül gücdən istifadə etmək” dövlət siyasətinin bir hissəsi olaraq mülki əhaliyə qarşı “geniş və sistematik hücum” həyata keçirib. Təşkilat nümayişlərə qarşı təzyiqlər zamanı öldürülən 377 etirazçı və kənar şəxsin, o cümlədən 56 uşağın adını müəyyən edib. Amnesty -nin bildirdiyinə görə, qurbanlar qeyri-mütənasib şəkildə İran ın Bəluc və Kürd etnik azlıqlarından olublar. BMT -nin faktaraşdırma missiyası daha əvvəl İran hakimiyyətinin nümayişçilərə qarşı “qanunsuz və məhkəmədənkənar qətllər” kimi təsvir etdikləri hadisələrdə ov tüfəngləri, avtomatlar və pulemyotlardan istifadə etdiyini müəyyən edib. Callamard əlavə edib ki, İran ın hüquqi çərçivələri daxilindəki “cəzasızlıq arxitekturası” ölkədə etirazçıların kütləvi qətllərinin təkrarlanan dövrlərinə imkan verməyə davam edir. Ən son hadisələr yanvar ayında, iqtisadi böhranın pisləşməsi ilə başlayan etirazlar zamanı təhlükəsizlik qüvvələrinin bir neçə gün ərzində minlərlə insanı öldürməsi ilə baş verib. Amnesty -nin sənədləşdirdiyi “Qadın, Həyat, Azadlıq” hərəkatında etirazçılara qarşı istifadə olunan bir çox üsul, məsələn, yaxın məsafədən ölümcül atəş, yanvar etirazlarından sağ qalanların ifadələrində də yer alıb. Amnesty 2022-ci il təzyiqlərinə görə məsuliyyət daşıdığını iddia etdiyi 87 məmuru müəyyən edib və onların insanlığa qarşı cinayətlərə görə araşdırılmasını tələb edib. Onların arasında o zamankı daxili işlər naziri Ahmad Vahidi də var idi, o, sələflərinin ABŞ-İsrail hava zərbələrində ölməsindən sonra bu il İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusu nun rəhbəri təyin edilib. Onların arasında fevral ayında ABŞ-İsrail zərbəsində ölümündən əvvəl İran silahlı qüvvələrinin baş komandanı olan mərhum ali rəhbər Əli Xamenei də var idi. Polis və təhlükəsizlik üzrə keçmiş daxili işlər nazirinin müavini Məcid Mir Əhmədi və İİKK -dən və İran ın polis qüvvəsi olan Faraja -dan onlarla digər komandir də müəyyən edilib. Amnesty BMT Baş Assambleyası nı İran da insanlığa qarşı cinayətlərdə ən çox iştirak edənləri mühakimə etmək üçün qlobal cinayət ədalət mexanizmi yaratmağa çağırıb. Callamard deyib: “Müəyyən edilmiş insanların bir çoxu “daha da ölümcül repressiyaları törədə biləcəkləri vəzifələrdə qalırlar, bəziləri isə 2022-ci ildə insanlığa qarşı cinayətlərdən sonra hətta komanda zəncirində yüksəliblər”. “Davamlı cəzasızlığın qiyməti dağıdıcı olub. Başqa bir etiraz qırğınından əvvəl İran üçün beynəlxalq cinayət ədalət mexanizmi yaratmağın vaxtı çoxdan çatıb.” İranlılar minlərlə insanın ölümünə, infrastrukturun dağılmasına və onsuz da ağır iqtisadi şəraitin pisləşməsinə səbəb olan ABŞ və İsrail lə müharibənin nəticələrinin yükünü daşımağa davam edirlər. İnsan hüquqları qrupları bildirir ki, müharibə şəraiti bəhanəsi ilə İran hakimiyyəti edamları sürətləndirib, həbsxana şəraitinin kəskin pisləşməsinə icazə verib və fikir ayrılıqlarına qarşı təzyiqləri davam etdirib. Ölkənin bəzi hissələri çoxsaylı atəşkəslərə baxmayaraq hərbi zərbələrlə üzləşməyə davam edir. Bu həftə İran ın polis rəisi Ahmad Reza Radan dövlət xəbər agentliyinə verdiyi müsahibədə fikir ayrılığına açıq bir təhdid olaraq “təhlükəsizliksizliyə” qarşı xəbərdarlıq edib. O, Irna -ya deyib: “Əgər “xəyanət” – düşmənin dəvəti ilə – təhlükəsizliksizlik yaratmağa çalışarsa, biz onu düşmən hesab edəcəyik və ona elə də yanaşacağıq. Bu barədə heç bir tərəddüdümüz yoxdur.” Xəbərdarlıq Kürd qruplarının koalisiyasının Amini -nin ölümünün ildönümü olan sentyabrın 16-da ölkənin hər yerindəki İranlıları tətilə çıxmağa və müəssisələrini bağlamağa çağırmasından sonra gəlib. Gənc qadın 2022-ci ilin sentyabrında Tehran da İran ın əxlaq polisi onu məcburi hicab qaydalarına əməl etməməkdə ittiham etdikdən sonra həbs edilmişdi. BMT -nin faktaraşdırma missiyası daha sonra onun nəzarətdə olarkən ölümünə səbəb olan fiziki zorakılığa məruz qaldığını müəyyən edib. İran hakimiyyəti onun ölümünə görə məsuliyyəti rədd edib. Amini -nin ailəsi ilə yanaşı, onun ölümü ilə başlayan 2022-ci il hərəkatında öldürülən etirazçıların qohumları da ildönümünü qeyd etmək üçün onlayn anım mərasimləri keçiriblər. Dörd il əvvəl bu ay Tehran yaxınlığındakı Kərəc də öldürülən Hadis Nəcəfi nin qohumları bazar ertəsi İnstagram-da yerləşdirilən videoda “bir deyil, onlarla deyil, minlərlə vətənin əbədi adlarının” xatirəsinə şam yandırdıqlarını bildiriblər.