BRICS ölkələr blokunun əsas mövzusu Qərb ölkələrinin qlobal iqtisadi hökmranlığına qarşı çıxmaqdır. Bu əsas dəyər keçən həftə Hindistan da keçirilən 18-ci BRICS Sammiti nin mərkəzində idi. Sentyabrın 12-13-də Yeni Dehli də keçirilən sammitdə liderlər BRICS Biznes Şurası nın təşəbbüsü olan BRICS Pay -a investisiya qoyaraq yerli valyuta ticarət sistemlərini və sərhədlərarası ödəniş sistemlərini genişləndirməyə sadiq qaldılar. Sammitin sonunda liderlər birgə bəyannamədə qeyd etdilər: “Biz ödəniş və mesajlaşma kanallarının sərhədlərarası qarşılıqlı fəaliyyətinin öyrənilməsi üzrə görülən işləri və milli prioritetlərə hörmət edərək, hər kəsə uyğun bir yanaşmanın olmadığını qəbul edərək, BRICS yerli valyutalarından istifadə etməklə ticarət hesablaşmalarının və investisiyaların təşviqi ilə bağlı müzakirələri yüksək qiymətləndiririk”. Onlar həmçinin sərhədlərarası ödəniş mexanizmlərinə fokuslanmış əməkdaşlıq mərkəzi bank ekspert platforması olan BRICS Ödəniş İşçi Qrupu (BPTF) -nu “ BRICS ölkələri arasında sürətli, aşağı xərcli, daha əlçatan, səmərəli, şəffaf və təhlükəsiz sərhədlərarası ödənişlər üçün praktiki həllər təmin etməyə” təşviq etdilər. Benqaluru da yerləşən beyin mərkəzi Takshashila İnstitutu nun Geostrategiya Proqramının sədri Manoj Kewalramani Al Jazeera -ya bildirib ki, bəyannamə “tək bir sistem axtarışının deyil, bəlkə də üzv dövlətlər arasında ticarət və maliyyə əməliyyatlarının riskini azaltmaq üçün razılaşdırıla biləcək bir sıra variantların axtarışında olduğunu” göstərir. Yeni Dehli bəyannaməsi BRICS ölkələrinin dolları əvəz etmək və ya öz ümumi valyutalarını yaratmaq məqsədi daşıdığını göstərməsə də, geosiyasi gərginliklər və blokun üzvləri olan Rusiya və Çin ə qarşı Qərb ticarət sanksiyaları fonunda BRICS -in alternativ ödəniş sistemləri tapmağa necə cəhd etdiyini vurğulayır. Lakin BRICS Pay kimi sistemlər tam fəaliyyətə başlasa, SWIFT kimi Qərb ödəniş sistemlərinə alternativ kimi işləyə bilər. BRICS Pay nədir və necə işləyəcək? BRICS Pay nədir? 2018-ci ildə BRICS Biznes Şurası tərəfindən təklif olunan BRICS Pay , BRICS ölkələri arasında ödənişləri sadələşdirmək üçün hazırlanmış mərkəzləşdirilməmiş rəqəmsal ödəniş ekosistemidir. BRICS qeyri-rəsmi ticarət qrupunun ilkin üzvləri olan Braziliya , Rusiya , Hindistan , Çin və Cənubi Afrika nın adlarının baş hərflərindən ibarətdir. O, 2006-cı ildə təsis edilib, Cənubi Afrika isə 2010-cu ildə qoşulub. O vaxtdan bəri daha çox ölkə – Misir , Efiopiya , İran , Səudiyyə Ərəbistanı , Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri və İndoneziya qoşulub. Ümumilikdə, bu, dünyanın əhalisinin təxminən 49 faizini və ümumi daxili məhsulunun (ÜDM) təxminən 40 faizini təşkil edən 11 üzv ölkə deməkdir. BRICS Pay veb-saytına görə, bu, BRICS ölkələrinin “dost dövlətləri” tərəfindən də istifadə edilə bilən “strateji infrastruktur”dur. O, həmçinin SWIFT , Visa və Mastercard kimi Qərb ödəniş sistemləri üçün “uyğun bir seçim” təklif etmək məqsədi daşıyır, lakin onları əvəz etmək niyyətində deyil. Ödəniş sistemi 2024-cü ildə BRICS Biznes Şurası tərəfindən rəsmi olaraq təsdiqlənib və bu ilin avqustunda, Yeni Dehli dəki BRICS sammitindən əvvəl, qrupun maliyyə nazirləri və mərkəzi bank rəsmiləri layihənin irəliləyişini müzakirə etmək üçün Hindistan ın Caypur şəhərində görüşüblər. Hazırda pilot və mərhələli tətbiq mərhələlərindədir və hələ bütün üzvlər üçün qlobal səviyyədə fəaliyyət göstərmir. BRICS Pay necə işləyəcək? BRICS Pay üzv ölkələrin milli ödəniş sistemlərini bir-birinə bağlayacaq ki, beynəlxalq ödənişlər daha asan həyata keçirilə bilsin. Bu o deməkdir ki, iki fərqli ölkədəki qurumlar və ya şəxslər arasında ticarət əməliyyatları yerli valyutalarda emal edilə bilər, bu da dollar kimi digər valyutaların iştirakını aradan qaldırır. Yerli valyutalarda ödənişlər QR kodları , rəqəmsal pulqabılar və ya mobil tətbiqlər vasitəsilə həyata keçiriləcək. BRICS Pay -in baş icraçı direktoru Andrey Mixaylişin sentyabrın 12-də Hindistan ın Asian News International (ANI) agentliyinə bildirib ki, bir çox ölkə öz ödəniş infrastrukturunu bu şəkildə istifadə etmək istəyir. “Məsələn, Rusiya da Mir və Sürətli Ödəniş Sistemi var. Hindistan da RuPay və UPI var. Bundan əlavə, Avropa İttifaqı Avropa Ödəniş Təşəbbüsü adlanan öz ödəniş infrastrukturunu qurur. Böyük Britaniya da öz infrastrukturunu yaratmaq və qurmaq istəyir”, – o qeyd edib və əlavə edib ki, bu sistemlər bir-biri ilə avtomatik işləmir. “ BRICS Pay milli ödəniş infrastrukturlarını birləşdirə bilən və insanlara təkcə BRICS daxilində deyil, bütün dünyada səyahət edərkən onlardan istifadə etmək imkanı verən bir ödəniş ekosistemidir. Bu, ölkəyə gələn turistlər üçün faydalıdır və onlara öz daxili ödəniş vasitələrindən istifadə xidmətini təqdim edir”, – o izah edib. “Digər tərəfdən, bir-biri ilə hesablaşmalar aparmalı olan şirkətlər və banklar haqqında danışa bilərik. Biz bunu B2B (Biznesdən biznesə) hesablaşmalar üçün də edirik. Bu, ölkələr arasında hesablaşmalar üçün yeni bir arxitektura, tamamilə mərkəzləşdirilməmiş bir arxitekturadır”, – o deyib. “Biz de-dollarlaşmadan danışmırıq”, – o bildirib. “Biz vətəndaşlarımız, şirkətlərimiz və banklarımız üçün daha çox çeviklik və daha çox ödəniş variantları təqdim edirik. Əgər dolları istifadə etmək istəyirlərsə, dolları da istifadə edə bilərlər”, – o əlavə edib. Beynəlxalq ödənişlər hazırda necə həyata keçirilir? BRICS Pay hələ tam fəaliyyətə başlamasa da, ölkələr, şirkətlər və hətta turistlər arasında əməliyyatların əksəriyyəti SWIFT kimi Qərb sərhədlərarası ödənişləri vasitəsilə həyata keçirilir. SWIFT Belçika qanunlarına əsasən fəaliyyət göstərən bir kooperativ şirkətdir. O, dünya üzrə təxminən 11 000 maliyyə institutu ilə əlaqəli 3 500-ə qədər səhmdara məxsusdur. Sistem G10 mərkəzi bankları, eləcə də Avropa Mərkəzi Bankı tərəfindən nəzarət edilir, əsas nəzarətçi isə Belçika Milli Bankı dır. SWIFT əsasən banklar tərəfindən pul köçürmələri və digər əməliyyatlar haqqında təhlükəsiz mesajlar göndərmək üçün istifadə olunan bir şəbəkədir. Beləliklə, əgər Hindistan da bir şirkət Avropa da bir şirkətə ödəniş etmək istəyirsə, ödəniş hazırda SWIFT vasitəsilə keçir. Dünya üzrə 11 000-dən çox maliyyə institutu SWIFT -dən istifadə edir ki, bu da onu beynəlxalq maliyyə köçürmə sisteminin onurğa sütunu edir. Ödənişlərin əksəriyyəti ABŞ dolları ilə aparılsa da, sistemə Britaniya funtu , Hindistan rupisi , avro və yen də daxildir. Lakin Rusiya Ukrayna müharibəsi səbəbindən sistemdən istifadə etməkdən qadağan edilib. 2022-ci ilin fevralında, Moskva nın Kiyev ə hücumu başladıqdan bir neçə gün sonra, Qərb ölkələri bəzi Rusiya banklarının SWIFT beynəlxalq ödəniş sisteminə çıxışını bloklamaq üçün hərəkətə keçdilər. Bu, Rusiya banklarının beynəlxalq səviyyədə, hətta Çin kimi dost ölkələrdə belə, həmkarları ilə əlaqə qurmasını çətinləşdirib, ticarəti yavaşladıb və əməliyyatları daha baha edib. BRICS Pay -i cəlbedici edən nədir? 2024-cü ildən bəri, illik BRICS Sammitləri ndə Rusiya Qərb sanksiyalarını yan keçmək məqsədilə alternativ ödəniş sistemləri və milli valyutaların təşviqi üçün təzyiq göstərir. Honkonq Universiteti nin Siyasət və İctimai İdarəetmə Departamentinin dosenti Alexandro Reyes bildirib ki, belə vəziyyətlərdə BRICS Pay -in cəlbediciliyi aydındır. O deyib: “ Rusiya nın sanksiyalarla bağlı təcrübəsi və bir çox inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar arasında Qərb nəzarətində olan maliyyə infrastrukturundan asılılıqla bağlı geniş narahatlıqlar alternativlərə tələbat yaradıb”. Lakin o, BRICS -in homogen bir blok olmadığını vurğulayıb. O deyib: “ Hindistan , Braziliya , Çin , Rusiya , BƏƏ və digər üzvlərin dollarla, Qərb maliyyə institutları ilə və bir-birləri ilə çox fərqli münasibətləri var. Onların həmçinin fərqli tənzimləmə sistemləri, kapital nəzarəti və strateji maraqları var”. “Beləliklə, daha ağlabatan model tək bir mərkəzləşdirilmiş ‘ BRICS ödəniş sistemi’ deyil, Hindistan ın UPI , Braziliya nın Pix və digər daxili ödəniş platformaları kimi mexanizmləri birləşdirən və daha çox əməliyyatın milli valyutalarda həyata keçirilməsinə imkan verən qarşılıqlı fəaliyyət göstərən milli sistemlər şəbəkəsidir.” BRICS Pay SWIFT -i əvəz edə bilərmi? BRICS Pay Qərb SWIFT şəbəkəsinə paralel, qarşılıqlı fəaliyyət göstərən bir kanal təmin etmək üçün nəzərdə tutulub və analitiklər onun onu əvəz etmək üçün hazırlanmadığını deyirlər. Reyes deyib: “Yaxın gələcəkdə BRICS Pay -in SWIFT -i qlobal səviyyədə əvəz etdiyini görmürəm. SWIFT onilliklər ərzində qurulmuş miqyas, etibar, standartlaşdırma, uyğunluq infrastrukturu və şəbəkə effektləri kimi böyük üstünlüklərə malikdir”. “Lakin bu o demək deyil ki, BRICS Pay əhəmiyyətsizdir. Əgər uğurla inkişaf edərsə, xüsusilə yerli valyutalarda həyata keçirilən BRICS daxili əməliyyatlar üçün müəyyən ticarət dəhlizlərində SWIFT -dən asılılığı tədricən azalda bilər”, – o izah edib. “Bu mənada, SWIFT üçün əsl çağırış, bir yeni sistemin onu əvəz etməsindən daha çox, beynəlxalq ödəniş arxitekturasının daha plüralist və parçalanmış olması, bir neçə şəbəkənin bir-biri ilə paralel fəaliyyət göstərməsidir”, – o əlavə edib. BRICS ölkələri digər ödəniş sistemlərindən istifadə edirmi? Bəli. BRICS ölkələri daxili ödəniş sistemlərindən istifadə edirlər. UPI (Unified Payments Interface) əsasən Hindistan da pərakəndə əməliyyatlar üçün istifadə olunur. Sinqapur , Fransa və BƏƏ daxil olmaqla digər ölkələrdə də mövcud olsa da, Kewalramani yə görə, UPI beynəlxalq ticarət üçün çox istifadə edilmir. Braziliya da insanların bank hesabları vasitəsilə əməliyyatları həyata keçirməsinə imkan verən Pix adlı bir ödəniş sistemindən istifadə edir, Çin isə Sərhədlərarası Banklararası Ödəniş Sistemi (CIPS) -dən istifadə edir. Honkonq dakı Natixis -in Asiya Sakit Okean üzrə baş iqtisadçısı Alicia Garcia Herrero Al Jazeera -ya bildirib ki, CIPS artıq SWIFT sistemindən yan keçir. Lakin o, vurğulayıb ki, BRICS ölkələri daxilində bu daxili sistemlər mövcud olsa da, “burada əsas sual onların BRICS Pay kimi sistemlər vasitəsilə birləşdirilə bilib-bilməyəcəyidir”.