BİRLƏŞMİŞ MİLLƏTLƏR TƏŞKİLATI (AP) — BMT Baş Assambleyası dünya liderlərinin illik görüşünə, diplomatiya, razılaşmalar, çıxışlar və xüsusi terminologiya həftəsinə başlayır. Budur bəzi əsas lüğət, deşifrə edilmiş şəkildə. UNGA : BMT Baş Assambleyası nın “Yüksək Səviyyəli Həftəsi” üçün qısaltma (tez-tez “UN'-qa” kimi tələffüz olunur), bu zaman BMT -yə üzv olan bütün 193 ölkə nin prezidentləri, baş nazirləri, monarxları və digər yüksək səviyyəli liderləri dünyaya və bir-birlərinə müraciət etməyə dəvət olunurlar. Nyu-Yorklular bəzən epik tıxac həftəsi kimi təsvir etdikləri vəziyyəti izah etmək üçün sadəcə “Baş Assambleya” deyə inildəyirlər, lakin assambleya təkcə bu görüşdən ibarət deyil. Bu, il boyu bir çox qlobal məsələləri müzakirə edən və qətnamələr üzrə səs verən bir orqandır. ÜMUMİ MÜZAKİRƏ : Həftənin əsas hissəsi olaraq, hər bir ölkənin liderinə (və ya təyin olunmuş nümayəndəsinə) dünya vəziyyəti haqqında çıxış etmək üçün mikrofon verilir. Bu ilin mövzusu “etibarı bərpa etmək, transformasiyanı idarə etmək” və 81 yaşlı Birləşmiş Millətlər Təşkilatı nın “hamı üçün xidmət etməsini” təmin etməkdir. Lakin natiqlər tez-tez planetin ən böyük problemləri və qaynar nöqtələri haqqında fikir bildirir, daxili nailiyyətləri və ehtiyacları vurğulayır, şikayətlərini dilə gətirir və dövlətçilik nümayiş etdirməyə çalışırlar. “Müzakirə” interaktiv diskussiyadan daha çox bir sıra çıxışlar olsa da, hər uzun günün sonunda cavab çıxışlarına icazə verilir və bəzi küskün qonşu dövlətlər müntəzəm olaraq bir neçə raund mübahisə edirlər. BİLATERAL (və ya qısaca “bilat”): İki ölkənin yüksək rütbəli rəsmiləri arasında keçirilən şəxsi görüşlər. Bir çox UNGA veteranları bildirirlər ki, görüşün əsl dəyəri bu təkbətək görüşlərdə və qərar qəbul edənlər arasında digər şəxsi, kameraarxası görüşlərdədir. NAZİRLƏR SƏVİYYƏSİ : Müxtəlif ölkələrin nazirlər kabineti səviyyəli rəsmilərinin, məsələn, xarici işlər nazirlərinin görüşlərinə aiddir. TƏHLÜKƏSİZLİK ŞURASI : BMT -nin beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına cavabdeh olan ən güclü komponenti. 15 üzvlü şura məcburi (baxmayaraq ki, bəzən nəzərə alınmır) qətnamələr qəbul edə, sanksiyalar tətbiq edə və sülhməramlı qoşunlar yerləşdirə bilər. Bu həftə Baş Assambleyanın şousu olsa da, şura adətən bir və ya iki yüksək səviyyəli iclas da keçirir. P5 : Təhlükəsizlik Şurası nın veto hüququna malik beş daimi üzvü. 1945-ci il də qurulan bir struktur altında onlar Çin , Fransa , Rusiya , Birləşmiş Krallıq və Amerika Birləşmiş Ştatları dır. E10 : Təhlükəsizlik Şurası nın seçilmiş, qeyri-daimi 10 üzvü . Baş Assambleya onları regionlara ayrılmış yerlərdə iki illik müddətə seçir. Şuranın islahatı çağırışları UNGA -nın əsas mövzularından biridir. Əsas şikayətlərdən biri Afrika və Latın Amerikası-Karib regionu ndan daimi üzvlərin olmamasıdır, baxmayaraq ki, bəzi digər ölkələr də illərdir daimi iştirak üçün çalışırlar. G77 : 1964-cü il də BMT daxilində yaranmış inkişaf etməkdə olan ölkələrin maraq qrupu olan “ 77-lər Qrupu və Çin ” deməkdir. Adına baxmayaraq, hazırda onun 134 üzvü var. COP31 : Bu ilin noyabrında Türkiyə nin Antalya şəhərində keçiriləcək böyük BMT iqlim konfransı . 1,5 DƏRƏCƏ : Həlledici iqlim həddi. 2015-ci il Paris iqlim sazişi nə əsasən, ölkələr sənaye dövründən əvvəlki dövrlə müqayisədə istiləşməni 1,5 dərəcə Selsi ( 2,7 dərəcə Farenheit ) ilə məhdudlaşdırmağa çalışmaq barədə razılığa gəldilər. Bu məqsəd uzun müddət əlçatmaz görünürdü və BMT bu ay planetin növbəti bir neçə ildə bu həddi keçəcəyini etiraf etdi. SDGs : BMT -nin “ davamlı inkişaf məqsədləri ”, hansılar ki, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədən aclıq və yoxsulluğun aradan qaldırılmasına, gender bərabərliyinə nail olmağa qədər geniş spektrdədir. BMT -yə üzv ölkələr 2015-ci il də bu məqsədləri 15 illik fəaliyyət planı kimi yekdilliklə qəbul etdilər, lakin irəliləyiş sürəti ciddi şəkildə ləngiyir. SIDS : BMT -də bu, təxminən 39 “kiçik ada inkişaf etməkdə olan dövlətlər” deməkdir. UNGA onlar üçün iqlim dəyişikliyi və yüksələn dənizlər, güclənən fırtınalar proqnozlarından irəli gələn ekzistensial təhlükə kimi narahatlıqları qaldırmaq üçün vacib bir platformadır, bu da Atlantik qasırğa mövsümünün qızğın vaxtına təsadüf edən bir görüşdə tez-tez ağrılı şəkildə aktual bir mövzu olur. BRICS : Əvvəlcə Braziliya , Rusiya , Hindistan , Çin və Cənubi Afrika nı əhatə edən və 11 ölkəyə qədər böyüyən inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar koalisiyası. Regional, iqtisadi, müdafiə və ya digər əlaqələr ətrafında mərkəzləşmiş bir çox beynəlxalq qruplar var, lakin BRICS ölkələri dünya əhalisinin təxminən yarısına və onun resurslarının və iqtisadi fəaliyyətinin böyük bir hissəsinə malikdir. Qrup Çin və Rusiya üçün təsir göstərmək və Qərbə qarşı çıxmaq üçün bir məkan olmuşdur. O, həmçinin daxili parçalanmalarla mübarizə aparır. NGO : “ Qeyri-hökumət təşkilatı ”, məsələn, vəkillik qrupu, xeyriyyə fondu və ya qeyri-kommersiya yardım təşkilatı. LDCs : BMT -də “ ən az inkişaf etmiş ölkələr ” kimi tanınan çox kasıb dövlətlər. Hazırda 44 ölkə adambaşına illik 1 088 ABŞ dolları və ya daha az ümumi milli gəlir daxil olmaqla meyarlara cavab verir. IFIs : 1944-cü il də Nyu-Hempşir ştatının Bretton Vuds şəhərində keçirilən BMT konfransı nda yaradılmış Dünya Bankı və Beynəlxalq Valyuta Fondu daxil olmaqla beynəlxalq maliyyə institutları. Tənqidçilər Bretton Vuds cütlüyünü kasıb və inkişaf etməkdə olan ölkələri pis vəziyyətdə qoyan sklerotik qurumlar kimi görürlər. İnstitutlar öz işlərini müdafiə edərək inkişaf etməyə çalışdıqlarını bildirirlər. MULTİLATERALİZM : Birləşmiş və kollektiv şəkildə davamlı qaydalar və ortaq normalar inkişaf etdirən qlobal və ya qlobala yaxın tərəfdaşlıq. Bu ideya BMT -nin özünün əsasını təşkil edir, baxmayaraq ki, bir çoxları onun təhlükə altında olduğunu xəbərdar edir. MULTİPOLAR : Tək bir supergüc və ya iki supergüc deyil, bir neçə fərqli və bəzən rəqabət aparan güc mərkəzinin olduğu ssenari. MULTİSTAKEHOLDER : Böyük layihələrə və problemlərin həllinə təkcə hökumətləri deyil, həm də biznesləri, QHT -ləri və bəlkə də digərlərini əhatə edən yanaşma. Tərəfdarlar bu konsepsiyanı dünya əməkdaşlığının gələcəyi üçün əsas hesab edirlər. Lakin bəzi proqressiv qruplar bunu böyük korporasiyalara və digər güclərə satılma kimi qiymətləndirirlər. İKİ DÖVLƏTLİ HƏLL : İsrail-Fələstin münaqişəsi ni İsrail lə yanaşı sülh şəraitində yaşayan müstəqil Fələstin dövləti nin yaradılması yolu ilə həll etmək konsepsiyası. Bu çərçivə 1993-cü il Oslo Sazişləri ndə müəyyən edilmiş və BMT tərəfindən qəbul edilmişdir, lakin onun həyata keçirilməsi istiqamətində irəliləyiş Qəzza dakı son İsrail-Həmas müharibəsi ndən və işğal olunmuş İordan çayının qərb sahili ndə İsrail yaşayış məntəqələri nin genişlənməsindən çox əvvəl dayanmışdı. Beynəlxalq ictimaiyyətin əksəriyyəti yaşayış məntəqələrini qanunsuz hesab edir. CƏNUB-CƏNUB ƏMƏKDAŞLIĞI : Qlobal Cənub kimi tanınan ölkələr, təşkilatlar və insanlar arasında əməkdaşlıq. Bu termin əsasən, lakin müstəsna olaraq deyil, Cənub Yarımkürəsi ndə yerləşən və ümumiyyətlə öz inkişaflarında və beynəlxalq münasibətlərdə daha böyük söz sahibi olmaq istəyən inkişaf etməkdə olan ölkələrə aiddir. BİRTƏRƏFLİ MƏCBURİ TƏDBİRLƏR : Bir ölkənin digərində müəyyən bir hərəkəti təşviq etmək ümidi ilə tətbiq etdiyi sanksiyaları təsvir etmək üçün adətən tənqidi bir üsul.