Dünya liderləri bu həftə BMT Baş Assambleyası üçün Nyu-Yorkda toplaşır və Prezident Donald Trampın ikinci il ardıcıl olaraq kürsüyə qayıtmasına hazırlaşırlar. Danışıqlar Yaxın Şərq və Ukraynadakı genişlənən münaqişələr, eləcə də süni intellektin riskləri ətrafında cəmləşəcək. İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı nizamın gərginlik altında olduğu və BMT-nin özünün aktuallığını qorumaq üçün mübarizə apardığı bir vaxtda, Trampın hücumlarına məruz qalan təşkilatda təxminən 130 dövlət başçısı görüşür. Tramp Amerikanın töhfələrini azaldıb və onlarla BMT qurumundan çıxıb. Sonuncu dəfə 2021-ci ildə video vasitəsilə diplomatik tədbirdə çıxış edən Çin lideri Xi Jinping Nyu-Yorka gəlməyəcək və bunun əvəzinə cümə axşamı Vaşinqtonda Trampla təkbətək danışıqlar aparacaq ki, bu da BMT-nin qlobal böhranların həllindəki aktuallığı ilə bağlı müzakirələri gücləndirir. Mənəvi və maliyyə böhranını 80 illik təşkilatın növbəti lideri ilə bağlı suallar daha da dərinləşdirir: Baş katib Antonio Quterreşin səlahiyyət müddəti 2026-cı ilin sonunda başa çatır və onu əvəz etmək üçün hələ ki, aydın bir namizəd yoxdur. Diplomatların bildirdiyinə görə, 15 üzvlü BMT Təhlükəsizlik Şurası Ukrayna , süni intellekt və Yaxın Şərq mövzusunda, o cümlədən ərəb liderləri ilə danışıqlar daxil olmaqla, yüksək səviyyəli görüşlər keçirə bilər. Trampın ikinci müddətinin bir ildən çox keçməsinə baxmayaraq, Beynəlxalq Böhran Qrupunun nümayəndəsi Richard Gowan dedi: “Biz artıq BMT-nin sərbəst düşüşdə olduğunu deməzdik, lakin onun açıq böhranda ilişib qaldığını deyərdik”. Gowan bildirdi: “ BMT keçən il olduğu kimi təcili yardımda olmasa da, görünən gələcək üçün travma mərkəzində ilişib qalmış kimi görünür”. ABŞ bu həftə müntəzəm büdcəyə 725 milyon dollar töhfə ödəyərək assambleyada səsvermə hüququnu itirməkdən yayındı, lakin hələ də təşkilata bir milyard dollardan çox borcludur və davamlı olaraq ixtisarlar və islahatlar tələb edir. Assambleya bir neçə süni intellekt sənayesi liderinin texnologiyanın inkişafının koordinasiyalı şəkildə yavaşladılmasına çağırmasından qısa müddət sonra toplaşır. Onlar xəbərdarlıq edirlər ki, bu texnologiya tezliklə özünü təkmilləşdirə və insan nəzarətindən çıxa bilər. Quterreş süni intellektin əsas mövzu olacağını bildirərək əlavə etdi ki, bu sahədə irəliləyiş əldə edən ölkələr “bir gün qlobal səviyyədə nəhəng bir fəlakətə səbəb ola biləcək bu dibə doğru yarışı qarşısını almaq üçün ümumi mühafizə tədbirləri” müəyyən etməlidirlər. Baş katib uzun müddətdir ki, süni intellektin qlobal idarəetməsini təklif edir. 2023-cü ildə BMT texnologiya üzrə məsləhətçi orqan yaratdı ki, onun üzvləri arasında texnologiya rəhbərləri, hökumət rəsmiləri və akademiklər var idi. Bu xəbərdarlıq Quterreşi Trampla ziddiyyətə saldı. Tramp süni intellekt risklərini “fırıldaq” adlandıraraq, ona qarşı “xəstə bir sui-qəsd” olduğunu və onun inkişafına şübhə salınmasından Çinin faydalanacağını bildirdi. Yaxın Şərq yenidən müzakirələrin diqqət mərkəzində olacaq, çünki ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsi qlobal inflyasiyanı artırmağa və regionu sabitliyini pozmağa davam edir. Husilərin son qazancları həyati əhəmiyyətli Bab əl-Məndəb boğazında gəmiçiliyi təhdid edir və enerji qiymətlərini daha da artıra bilər. Quterreş dedi: “Bu problem üçün hərbi həll yolu tapmaq çox çətindir və Yəməndəki döyüş təcrübəsi uğurlu müdaxilələrin nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərdi”. O əlavə etdi ki, BMT-nin Yəmən üzrə elçisi danışıqları irəli aparmaq üçün “böyük səy” göstərir. Lakin sülh danışıqları hələ də dayanıb, çünki İran və ABŞ zərbələr mübadiləsini davam etdirir və Tramp müharibənin böyük bir eskalasiyası ilə hədələyir. İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın çərşənbə günü assambleyada çıxış etməsi planlaşdırılır. İsrailin Baş naziri Benyamin Netanyahu – İsrailin inkar etdiyi Qəzzadakı iddia edilən hərbi cinayətlər və insanlığa qarşı cinayətlərə görə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi tərəfindən axtarışda olan şəxs – cümə axşamı çıxış edəcək. Fələstin Prezidenti Mahmud Abbas ikinci ildir ki, şəxsən görüşdə iştirak etməyəcək. İsrailin yaxın müttəfiqi olan ABŞ ona yenidən viza vermədi. Cümə axşamı Baş Assambleya Abbasın video vasitəsilə çıxış etməsinə icazə verdi. Diplomatların bildirdiyinə görə, Sudandakı münaqişə ilə bağlı yüksək səviyyəli görüşün keçirilməsi ehtimalı var, baxmayaraq ki, diplomatik irəliləyiş gözlənilmir. Gündəmdə həmçinin Rusiyanın Ukraynadakı dörd ildən çox davam edən müharibəsi də var. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski və Rusiya Xarici İşlər Naziri Sergey Lavrov Baş Assambleyada çıxış edəcəklər. Diplomatların bildirdiyinə görə, Zelenski növbəti çətin qışdan əvvəl Ukraynanın mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışacaq. Təhlükəsizlik Şurası münaqişəni dayandırmaq üçün heç bir tədbir görə bilmədi, çünki daimi üzv Rusiya veto hüququna malikdir. Tramp bəzən müharibəyə son qoya bilmədiyi üçün məyus görünürdü. Bu, onun keçən ilin yanvarında ikinci müddətinə başlayarkən prioritet elan etdiyi bir məqsəd idi. ABŞ prezidenti bu ayın əvvəlində rusiyalı həmkarı Vladimir Putinlə danışdı, lakin onun Nyu-Yorkda Zelenski ilə görüşməyi planlaşdırıb-planlaşdırmadığı bəlli deyil. Quterreş müharibənin mülki əhaliyə, həmçinin ərzaq təhlükəsizliyinə və enerji qiymətlərinə təsirini vurğuladı. O dedi: “ Qara dənizdə mövcud olan effektiv blokada Yaxın Şərq böhranının yaratdığı problemlərə əlavə olaraq böyük problemlər yaradır və mən düşünürəm ki, Ukrayna ixracatının və Rusiyanın ərzaq, gübrə və enerji ixracatının Qara dəniz vasitəsilə təhlükəsiz şəkildə həyata keçirilməsinə imkan verən bir yol tapmaq çox vacib olardı”.