Bazar günü Fransa , xidməti vəzifələrini yerinə yetirərkən odlu silahdan istifadə edən hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarına əlavə müdafiə təmin edəcək qanun layihəsinə qarşı etirazlarla sarsıldı. Tənqidçilərin polis əməkdaşlarına “öldürmək lisenziyası” verəcəyini iddia etdiyi yeni qanun, son illərdə, xüsusilə Paris və digər böyük şəhərlərin banliyö adlanan kənar qəsəbələrindəki immiqrant icmalarına qarşı artan polis zorakılığı iddiaları fonunda irəli sürülüb. Bəs bu yeni qanun nədir, niyə mübahisəlidir və etirazlar harada baş verib? Etirazlar harada baş verir və nə ilə bağlıdır? Həftə sonu Fransada minlərlə insan, silahlı polis və jandarmlara vəzifələrini yerinə yetirərkən silahdan istifadə etdikləri təqdirdə özünümüdafiə fərziyyəsi verəcək qanun layihəsinə qarşı yürüş edib. Bu o deməkdir ki, polis zorakılığına qarşı şikayət edənlər polis əməkdaşının özünümüdafiə məqsədilə hərəkət etmədiyini sübut etməli olacaqlar. Oğlu 2021-ci ildə polis əməkdaşı tərəfindən güllələnən İssam El Khalfaoui tərəfindən Milli Assambleyanın veb-saytında qanun layihəsinə qarşı irəli sürülən petisiya ilin əvvəlində 730 000 imza toplamışdı, lakin parlamentin hüquq komitəsi iyul ayında onu rədd etdi. Həftə sonu Fransanın paytaxtı Parisdə minlərlə insan yürüş edərkən, Fransanın digər şəhərlərində də bir çox etiraz aksiyaları təşkil edildi. Polis bildirib ki, təkcə Fransanın cənubundakı Lyon və Tuluza şəhərlərində təxminən 8 200 nəfər nümayiş keçirib. Etirazlar həmçinin Fransanın cənubundakı Marsel və ölkənin şimal-qərbindəki Renn şəhərlərində də keçirilib. Rəsmilər bildiriblər ki, Renn şəhərində atılan cisimlər nəticəsində səkkiz nəfər həbs edilib və üç polis əməkdaşı yaralanıb. Solçu siyasətçilər, Amnesty International daxil olmaqla hüquq qrupları, Fransanın hakimlər ittifaqı və ölkənin İnsan Hüquqları Liqası da etirazlarda iştirak ediblər. Yeni polis qanunu nədir? 691 saylı qanun layihəsi , hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları xidməti vəzifələrini yerinə yetirərkən odlu silahdan istifadə etdikdə qanuni özünümüdafiə və ya qanunilik fərziyyəsini müəyyən etməyi hədəfləyir. Başqa sözlə, təklif o deməkdir ki, atışma hadisəsində kimisə öldürən əməkdaşların əks sübut olmadığı təqdirdə qanun çərçivəsində hərəkət etdiyi fərz ediləcək. Mətndə deyilir ki, özünümüdafiə fərziyyəsi “məhkəmə istintaqı silahdan istifadənin qanunla müəyyən edilmiş mütləq zərurət prinsipinə açıq şəkildə qeyri-mütənasib və ya zidd olduğunu nümayiş etdirərsə, rədd edilə bilər”. Milli Assambleyanın deputatları iyul ayında qanun layihəsini təsdiqləyiblər. Təklif olunan qanun layihəsi indi Fransa parlamentinin yuxarı palatası olan Senatda səsə qoyulacaq. Bu yeni qanun niyə qəbul edilir? Fransanın ifrat sağçı Milli Ralli partiyasının uzunmüddətli tələbi olan bu qanun layihəsi, Fransanın sağçı Les Republicains (LR) partiyasından olan parlament üzvü Erik Pauget tərəfindən təklif edilib. Fransanın Daxili İşlər Naziri Laurent Nunez də daxil olmaqla qanunun tərəfdarları, onun təhlükəli şəraitdə, xüsusilə mütəşəkkil cinayətkarlıqla mübarizə aparan polis əməkdaşlarını qorumaq üçün vacib bir hüquqi tədbir olduğunu bildirirlər. Təklif olunan qanuna reaksiyalar necə olub? Nunez iyul ayında Fransa parlamentinə bildirib ki, “bu, cinayət məsuliyyətsizliyinə gətirib çıxarmır – istənilən an, şərtlər birləşərsə, istənilən prokuror bu fərziyyəni ləğv edə bilər”. Lakin tənqidçilər bu tədbirin “öldürmək lisenziyası” olduğunu iddia edirlər. İfrat solçu France Unbowed (LFI) partiyasının sədri Mathilde Panot qanun layihəsini pisləyərək, “polis onsuz da öldürür” deyib. Bazar günü Parisdəki etiraz aksiyası zamanı kütləyə müraciət edən o, deyib: “Respublikada təşkilatlanmış polis cəzasızlığı ola bilməz. Respublikada digər vətəndaşlar üzərində həyat və ölüm haqqına malik vətəndaş kateqoriyası ola bilməz.” Xaricdə yaşayan Fransa vətəndaşlarını təmsil edən solçu qanunverici Pouria Amirshahi də qanun layihəsini pisləyib. Amirshahi deyib: “Daha çox ölüm olacaq – əgər kiməsə cavabdeh olmayacağı fikri ilə odlu silahdan istifadə etməyə icazə versəniz, onlar sadəcə atəş açacaqlar. Bu qanun polisə cəzasızlıq verir.” Marsel etirazında iştirak edən Amnesty International-dan Cedric Picard deyib: “Qorxuruq ki, bu qanunla polis zorakılığı yalnız artacaq.” Bu yeni qanun niyə mübahisəlidir? Birləşmiş Millətlər Təşkilatı təklif olunan qanunu pisləyərək, onun mülki şəxslərə qarşı zorakılığı “qanuniləşdirə və normallaşdıra” biləcəyini bildirib. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məhkəmədənkənar, qısa və ya özbaşına edamlar üzrə xüsusi məruzəçisi Morris Tidball-Binz deyib: “Hər bir potensial qanunsuz qətli araşdırmaq vəzifəsi dövlətin üzərinə düşür. Bu, faktlar müstəqil şəkildə müəyyən edilməzdən əvvəl qurbanlardan və ya onların ailələrindən potensial ölümcül güc tətbiqinin qanuni olduğuna dair hüquqi fərziyyəni rədd etməyi tələb etməklə, qanunda və ya praktikada yerini dəyişə bilməz.” Tidball-Binz bildirib ki, əgər təklif olunan qanun layihəsi qəbul edilərsə, bu, BMT-nin Hüquq-Mühafizə Orqanlarının Əməkdaşları tərəfindən Güc və Odlu Silahdan İstifadəyə dair Əsas Prinsiplərinin 9-cu Prinsipini pozacaq, hansı ki, ölümcül güc tətbiqinə ciddi məhdudiyyətlər qoyur. Amnesty International-dan Marie-Laure Geoffray da iyul ayında Tidball-Binz-in bəyanatını təkrarlayaraq, qanunun polis zorakılığı ilə bağlı istintaqları ləngidəcəyini, çünki sübut yükünün polisdən çox qurbanların və ya onların ailələrinin üzərinə düşəcəyini bildirib. Tənqidçilər xəbərdarlıq ediblər ki, yeni qanun ölümcül atışmaların artmasına və polisə ictimai etimadın kəskin şəkildə azalmasına səbəb ola bilər. Digər ölkələrdə də bu qanun varmı? Qanun layihəsini irəli sürən parlament üzvü Pauget , İtaliyanın etiraz əleyhinə qanununun mahiyyətcə oxşar olduğunu bildirib. İtaliyanın Baş Naziri Giorgia Meloni-nin ifrat sağçı hökuməti tərəfindən təklif edilən və 2025-ci ilin iyununda qəbul edilən qanun, əmlaka ziyan vurma və pozucu hesab edilən oturaq aksiyalar da daxil olmaqla, etirazlarla bağlı cinayətlərə görə daha sərt cəzalar tətbiq edib və hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarına daha geniş səlahiyyətlər verib. O, həmçinin kəşfiyyat agentlərinə milli təhlükəsizlik məqsədləri üçün müəyyən “cinayətlər” törətməyə, cinayət təqibinə məruz qalmadan icazə verib. Bu qanun da oxşar şəkildə İtaliya boyunca genişmiqyaslı nümayişlərə səbəb olub, insan hüquqları təşkilatları hökuməti müxalifliyi cinayət hesab etməkdə, vətəndaş azadlıqlarını məhdudlaşdırmaqda və etiraz hüququnu məhdudlaşdırmaqda ittiham ediblər. Fransa polisi nə vaxt zorakılıqda ittiham olunub? Fransa hökuməti , son illərdə Paris və Fransanın digər böyük şəhərlərinin kənar qəsəbələrində (banliyö) əsasən qaradərili və ərəb kişilərə və oğlanlara qarşı təkrar-təkrar polis zorakılığı və təqib iddiaları ilə fəallar və ictimaiyyət tərəfindən təzyiq altında qalıb. Bundan əlavə, Fransada polis tərəfindən ölümcül atışmaların sayı Avropada ən yüksəklər arasındadır və artmaqda davam edir. Fransada polisi araşdıran qurumlar – IGPN və IGGN – 2024-cü ildə polis və ya jandarma əməkdaşları tərəfindən 69 nəfərin öldürüldüyünü qeydə alıblar, 2023-cü ildə 49 və 2022-ci ildə 50 nəfər öldürülmüşdü. Aşağıda son on ildə ölkə daxilində ən yüksək profilli hadisələrdən bəziləri verilmişdir: