KATMANDU, Nepal (AP) — Nepalın son ölümcül daşqınlarından sağ qalanlar üçün müvəqqəti sığınacaqda yerdə oturan Tenzin Dolma Ghale , əynindəki paltardan başqa heç nəyinin qalmadığını söylədi. Onun bütün kəndi və ailə üzvləri 1 450-dən çox insanın ölümünə və 6 000-dən çox insanın itkin düşməsinə səbəb olan su və dağıntı axını ilə yuyulmuşdu. Danışdıqdan sonra əlini yellədi və yerə baxdı. “Hər şey bitdi”, – dedi. Ghale iqlimlə bağlı fəlakətlərin ölümcül nəticələri ilə yaşayan milyonlarla insandan biridir. Bu cür fəlakətlər şiddətləndikcə, beynəlxalq iqlimə uyğunlaşma və fəlakətlərə hazırlıq yardım proqramları azaldılıb, bu da ölkələri milyardlarla dollarlıq qarşısı alına bilən zərərlə və azalan bərpa fondları ilə üz-üzə qoyur. Yeni Dehli də yerləşən Satat Sampada Climate Foundation -ın təsisçi direktoru Harjeet Singh dedi: “Reallıq budur ki, bizə hər il trilyonlarla dollar lazımdır, lakin inkişaf etmiş ölkələr öz öhdəliklərini yerinə yetirməyiblər”. Tramp administrasiyası nın 2025-ci ildə ABŞ -ın xarici yardımlarına qəfil kəsirləri dünya üzrə milyonlarla insana xidmət edən proqramları ləğv etdi və ya kəskin şəkildə azaltdı, bu da bir çox icmalar üçün dağıdıcı nəticələrə səbəb oldu. Digər əsas donor ölkələrin azalmaları maliyyə böhranını dərinləşdirdi. Bağlanan proqramlar arasında SERVIR-Hindu Kush Himalaya da var idi. Bu, ABŞ Beynəlxalq İnkişaf Agentliyi (USAID), NASA və Katmandu da yerləşən Beynəlxalq Birləşmiş Dağ İnkişafı Mərkəzi nin (ICIMOD) birgə təşəbbüsü idi. Əfqanıstan , Banqladeş , Myanma , Nepal və Pakistan ı əhatə edən proqram fəlakət riskinin azaldılması, su ehtiyatları və torpaq örtüyü üçün peyklərdən və coğrafi məkan analizindən istifadə edirdi. O, daşqın riski xidmətlərini, Nepal Qırmızı Xaç Cəmiyyəti ilə risk kommunikasiyası üzrə əməkdaşlığı və buzlaqlar, fəlakətlər və həssaslıq haqqında 170-dən çox ictimai məlumat dəstini asanlaşdırırdı. Buzlaq və fəlakətlərə hazırlıq üzrə mütəxəssislər təşkilatı geniş tədqiqatları, sərhədlərarası koordinasiyası və yerli fəlakətlərin azaldılması tədbirlərinə dəstəyinə görə təriflədilər. USAID kəsirləri səbəbindən maliyyəsini itirməzdən əvvəl, proqram iqlim dəyişikliyinin sürətli buzlaq əriməsinə, mussonların dəyişməsinə və getdikcə daha tez-tez baş verən daşqınlara, sürüşmələrə və buzlaq gölü partlaması daşqınlarına (GLOFs) səbəb olduğu bir regionda artan riskləri həll edirdi. ICIMOD -a görə, bu dəyişikliklər regionda və ya onun aşağı axarında yaşayan təxminən 2 milyard insanın qida, su və enerji təhlükəsizliyini təhlükə altına qoyurdu. Qlobal məsləhətçi şirkət Systemiq tərəfindən ICIMOD ilə birlikdə hazırlanan yeni hesabatda deyilir ki, Himalay buzlaqları on il əvvəlkindən 65% daha sürətlə kütləsini itirir. Lakin hesabatda qeyd olunur ki, Himalay ın təxminən 40 000 buzlağının yalnız təxminən 0,1%-i hazırda ətraflı və davamlı şəkildə monitorinq edilir. SERVIR-HKH üçün maliyyələşdirmə başa çatdıqda, sürüşmə proqnozlaşdırılması, gündəlik daşqınlar, təlim proqramları və ölkələr arasında regional əməkdaşlığı monitorinq edən proqramlar da dayandırıldı. Proqramın itirilməsi ilə milyonlarla insan indi bir neçə saat ərzində milyonlarla kubmetr su və dağıntı buraxa bilən GLOFs riskinin artması ilə üz-üzədir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı na görə, Şimali Pakistan da əriyən buzlaqlar 3 044 buzlaq gölü yaratmışdır ki, bunlardan 30-dan çoxu 7 milyondan çox insanın yaşadığı ərazilərdə bu cür daşqınlara səbəb ola biləcəyi müəyyən edilmişdir. İsveçrə nin Lozanna Universiteti tərəfindən dərc olunan tədqiqata görə, Əfqanıstan da GLOFs təhlükəsinin artması ilə üz-üzədir. Hindistan da — SERVIR-HKH proqramının bir hissəsi olmayan, lakin bütün iştirakçı ölkələrlə həmsərhəd olan və Himalay ın yarısından çoxuna ev sahibliyi edən ölkədə — 130-dan çox yüksək dağ gölü daşqın riski altındadır. Cənubi Asiya artıq iqlimlə bağlı ölümcül fəlakətlər yaşayır. 2022-ci ildə Pakistan daşqınları 1 700-dən çox insanın ölümünə və təxminən 40 milyard dollar zərərə səbəb oldu. 2025-ci ildə Nepal da baş verən daşqınlar doqquz nəfərin ölümünə və milyonlarla dollar zərərə səbəb oldu. Son 15 ildə Hindistan Himalayları nda bulud partlamaları, sürüşmələr, sel daşqınları və həddindən artıq yağıntılar 12 000-dən çox insanın ölümünə və milyardlarla dolları aşan zərərə səbəb olmuşdur. Belçika nın Luvain Universiteti tərəfindən saxlanılan Fövqəladə Hadisələr Məlumat Bazas ına görə, region 2025-ci ildə iqlimlə bağlı ekstremal hava şəraiti səbəbindən ən azı 7 milyard dollar iqtisadi itki ilə üzləşib. Bu məlumat bazasının özü də USAID maliyyə kəsirləri nəticəsində bağlanma riski altındadır. Associated Press -ə verdiyi açıqlamada, ABŞ Dövlət Departamenti bildirdi ki, ABŞ Nepal ın daşqın xəbərdarlığı imkanlarını Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı və Milli Okean və Atmosfer Administrasiyası ilə proqramlar vasitəsilə dəstəkləyir. Departament qeyd etdi ki, SERVIR-HKH 2025-ci ilin yanvarında başa çatsa da, onun alətləri ICIMOD vasitəsilə aktiv qalır. Təsir birbaşa zərər çəkən icmalardan kənara yayılır. Himalay regionu milli iqtisadiyyatlar üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir, kənd təsərrüfatı, sənaye, turizm və daxili istifadə hamısı ondan asılıdır. ICIMOD -da iqlim maliyyəsi üzrə ekspert Neha Rai dedi ki, SERVIR-HKH kimi proqramlara edilən kəsirlər illər boyu kaskad təsirlərə malik olacaq. Rai iqlim proqramlarına edilən kəsirləri xərçəng tədqiqatları üçün illərlə davamlı tədqiqat tələb edən maliyyənin qəfil dayandırılmasına bənzətdi. Rai dedi: “İqlim riski də nəsillik bir problemdir. Sizə uzunmüddətli müşahidələr, təcrübə, qısamüddətli prioritetlər kimi sadəcə söndürülüb-yandırıla bilməyən qurumlar lazımdır”. Rai bildirdi ki, sərhədlərarası proqramlara edilən kəsirlər hökumətlər, alimlər və regiondakı təşkilatlar arasında məlumat mübadiləsinə də təsir edib – bu, yuxarı axarda baş verənlərin aşağı axardakı ölkələrə birbaşa təsir etdiyi bir regionda kritik bir funksiyadır. Bu kəsirlər daha böyük bir tendensiyanın bir hissəsidir. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı na görə, ABŞ -ın da daxil olduğu İnkişaf Yardımı Komitəsi üzvlərindən rəsmi inkişaf yardımı 2025-ci ildə 23% azalıb – bu, qeydə alınmış ən böyük illik azalmadır. Ənənəvi olaraq böyük donorlar olan Birləşmiş Krallıq , Almaniya , Fransa , Yaponiya və Kanada da böyük azalmalar elan edərək, vəsaitləri müdafiə və digər daxili prioritetlərə yönəltmişlər. Vəkillik qrupu ActionAid International -ın son hesabatına görə, Qlobal Cənub ölkələri qrant əsaslı iqlim maliyyəsi olaraq aldıqlarından təxminən 225 dəfə çox borc ödənişlərinə xərcləyirlər. ActionAid International -dan Teresa Andersen dedi: “Əslində, iqlim böhranı ilə borc böhranı arasında zəhərli bir əlaqə var”. O, ölkələrin iqlim təsirlərindən xilas olmaq üçün kreditlər götürdüyünü, lakin sonra kreditləri ödəmək üçün təmiz enerji və gələcək iqlimlə bağlı ekstremal hava şəraitinə hazırlıq üçün investisiyaları azaltdığını söylədi. İnkişaf etməkdə olan ölkələrə iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirlərinə qarşı həssas olan ölkələrə yardım etmək üçün beynəlxalq iqlim maliyyə mexanizmi olan İtki və Zərərə Cavab Fondu nun idarə heyətinin üzvü Richard Sherman dedi ki, verilən pul kifayət qədər deyil və iqlimə tez-tez prioritet verilmir. O dedi: “Müəyyən prioritetlərə yönəldilsə, kifayət qədər pul var, lakin hazırda iqlim dəyişikliyi üçün hərəkət etməyin və sistemləri daha dayanıqlı etməyin əhəmiyyətinin ciddi şəkildə azaldılmasının şahidi oluruq”. Fəlakətlərin bərpası fondları hələ də mövcud olsa da, onlar da maliyyə itirir və gözlənilən fəlakətlərin artımını idarə etmək üçün təchiz olunmayıblar, dedi. Sherman dedi: “Biz inkişaf etmiş ölkələrdən ATM kimi davranmalarını gözləmirik. Lakin həssas ölkələri dəstəkləmək, onlara uyğunlaşmağa və daha dayanıqlı olmağa kömək etmək o deməkdir ki, onlar hazırda yaşadığımız təsirlərə daha az məruz qalacaqlar”. Arasu Hindistan ın Benqaluru şəhərindən məlumat verdi. Associated Press -in iqlim və ətraf mühitlə bağlı xəbərləri bir neçə özəl fonddan maliyyə dəstəyi alır. Bütün məzmun üçün yalnız AP məsuliyyət daşıyır. AP -nin xeyriyyəçilik təşkilatları ilə işləmək standartlarını, dəstəkçilərin siyahısını və maliyyələşdirilən əhatə dairələrini AP.org saytında tapa bilərsiniz.