BİRLƏŞMİŞ MİLLƏTLƏR TƏŞKİLATI -- Prezident Donald Tramp çərşənbə axşamı Danimarka və Qrenlandiya ilə Arktika və Şimali Atlantika təhlükəsizliyini gücləndirməyə yönəlmiş bir saziş imzaladı. Bu, Qrenlandiyada daha çox ABŞ bazasının yaradılmasına yol açır və onun geniş adanın Birləşmiş Ştatlar ın bir hissəsi olması ilə bağlı təkrarlanan çağırışları üzərindəki gərginliyi azaldır. Nyu-Yorkda BMT Baş Assambleyası çərçivəsində imzalanma, Trampın ABŞ-ın hərbi mövcudluğunu gücləndirmək, lakin adanı Danimarka nəzarətində saxlamaq barədə razılaşmanı elan etməsindən bir neçə gün sonra baş verdi. Saziş Qrenlandiyanın nəticədə müstəqillik seçməsi halında da qüvvədə qalacaq. Tramp saziş imzalanmazdan əvvəl deyib: “Bu, Avropa , Birləşmiş Ştatlar və hər kəs üçün möhtəşəmdir. Qrenlandiya üçün isə inanılmaz olacaq.” Tramp 2019-cu ildən bəri Qrenlandiyanı əldə etmək arzusunu ifadə etmiş və ikinci müddəti ərzində NATO müttəfiqi olan Danimarkadan bu yarı-muxtar ərazini ələ keçirməklə hədələmişdi. Çərşənbə axşamı o, Qrenlandiyanın ABŞ tərəfindən əldə edilməsi məsələsinin gündəmdən çıxarılıb-çıxarılmaması ilə bağlı suallara cavab vermədi. ABŞ , Qrenlandiya və Danimarka rəsmiləri aylarla pərdə arxasında danışıqlar apararaq, Trampın mineral zəngin ada ilə bağlı bəzi təhlükəsizlik narahatlıqlarını həll etmək üçün yollar axtarırdılar. Trampın Qrenlandiya ilə bağlı planları NATO daxilində münasibətləri gərginləşdirmiş, Danimarka nın Baş naziri Mette Frederiksen ABŞ-ın adanı ələ keçirməsinin Atlantika alyansının sonu olacağı barədə xəbərdarlıq etmişdi. Bu gərginlik Qrenlandiyanın təxminən 56 000 əhalisinin bir çoxunu narahat etmiş və ABŞ ilə Danimarka və onun Avropa İttifaqı tərəfdaşları arasında fikir ayrılığına səbəb olmuşdu. Onlar adada təhlükəsizlik təlimlərini və maliyyə dəstəyini artırmışdılar. Ticarət və resurs əldə etmək ümidləri Qrenlandiyanın gələcəyi ilə bağlı narahatlıqlara təsir etmişdi. Ərazisinin təxminən üçdə ikisi Arktika Dairəsi daxilində yerləşir, burada əriyən dəniz buzu əlavə gəmiçilik yollarını açıb. Birləşmiş Ştatlar onilliklər boyu Qrenlandiyada əhəmiyyətli mövqeyə malik idi, lakin 1945-ci ildən bəri ABŞ-ın Qrenlandiyadakı hərbi mövcudluğu 17 baza və qurğuda minlərlə əsgərdən şimal-qərbdəki uzaq Pituffik Kosmos Bazasında təxminən 200 əsgərə qədər azalıb. Baza ABŞ və NATO üçün raket xəbərdarlığı, raketdən müdafiə və kosmos müşahidə əməliyyatlarını dəstəkləyir. İmzalanmadan əvvəl Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası nda çıxış edən Tramp, ABŞ-ın “müvafiq yerlərdə böyük hərbi mövcudluq inkişaf etdirmə prosesinə dərhal başlayacağını”, o cümlədən “iki çox böyük hərbi baza inşa edəcəyini” bildirdi. Danimarka parlamenti keçən il ABŞ hərbi bazalarının Danimarka torpağında yerləşməsinə icazə verən bir qanun layihəsini təsdiqlədi. Bu, Bayden administrasiyası ilə 2023-cü ildə bağlanmış və ABŞ qoşunlarına Danimarkadakı hava bazalarına geniş giriş imkanı verən razılaşmanı genişləndirdi. Tramp əvvəllər ABŞ-ın Rusiya və ya Çin in eyni şeyi etməsinin qarşısını almaq üçün “Qrenlandiyanı ələ keçirməli” olduğunu israr etmişdi. Tramp ərazini “razılaşma yolu ilə əldə etməyi” üstün tutduğunu desə də, əlavə etdi ki, “bir şəkildə, Qrenlandiya bizim olacaq.” İmzalanmadan sonra hər üç hökumət tərəfindən yayımlanan saziş, Vaşinqton a Pituffik dəki fəaliyyətlərini “modernləşdirmək və genişləndirmək” imkanı verir. O, həmçinin ABŞ-ın cənubda Narsarsuaq da və şərqdə Mestersvig də “müdafiə sahələri” qura biləcəyini və “Qrenlandiyada əlavə müdafiə sahələri yarada və hərbi əməliyyatlarını və ya obyektlərini gücləndirə biləcəyini” bildirir. Vaşinqton bu bazaların qurulması, saxlanması və ya sökülməsi ilə bağlı mallar və xidmətlər üçün müqavilələri “mümkün qədər Qrenlandiya mənbələrinə” verəcək. Razılaşma Qrenlandiya ərazisində geniş ABŞ hərbi mobilliyini, o cümlədən “sualtı girişi” nəzərdə tutur. O, imzalayan tərəflərin NATO ərazisini, Qrenlandiyanın özünü və Amerika qitəsi ni müdafiə etmək üçün ABŞ ordusunun Qrenlandiyaya girişinə icazə verməkdə maraqlı olduğunu bildirir – bu, Trampın planlaşdırdığı raketdən müdafiə sistemi olan “ Golden Dome ” vasitəsilə də daxildir. Frederiksen bu sistemin xüsusiyyətləri ilə bağlı heç bir qərarın verilmədiyini bildirdi. Heç bir qeyri-NATO ölkəsinə “Qrenlandiyada özünün insanlı və ya pilotsuz hərbi qurğularını” qurmağa və ya imzalayan tərəflər başqa cür razılaşmadığı təqdirdə “daimi” hərbi mövcudluğa icazə verilməyəcək. Razılaşmanın “son tarixi yoxdur” və Qrenlandiya müstəqil olmağı seçərsə, NATO -da qalmağa və Danimarkanın bu razılaşma çərçivəsindəki hüquq və öhdəliklərini öz üzərinə götürməyə razılaşacaq. Frederiksen çərşənbə axşamı bu razılaşmanı “əbədi davam edə biləcək bir razılaşma” adlandırdı və onu ABŞ , Qrenlandiya , Danimarka və daha geniş NATO alyansı üçün yaxşı hesab etdi. O dedi: “Cənab Prezident, siz çox açıq danışdınız: Siz rəqiblərin çox yaxınlaşmasını istəmirsiniz. Mən tamamilə razıyam.” Qrenlandiyanın baş naziri Jens-Frederik Nielsen bunu “qazan-qazan-qazan razılaşması” adlandırdı. O dedi: “Sizin təhlükəsizliyiniz bizim təhlükəsizliyimizdir və bizim təhlükəsizliyimiz sizin təhlükəsizliyinizdir.” Yanvar ayında böhranın qızğın çağında gərginliyi azaltmağa kömək edən NATO -nun Baş katibi Mark Rutte razılaşmanın imzalanmasını qeyd edərək X-də yazdı ki, “bu razılaşma, NATO -nun bu həyati ərazinin təhlükəsizliyində artan rolu ilə birlikdə, kollektiv təhlükəsizliyimizi gücləndirir və hamımız üçün daha təhlükəsiz və sabit gələcəyi dəstəkləyir.” Lakin bu gərginlik tez unudulmayacaq. Danimarka parlamentində Qrenlandiyanın iki qanunvericisindən biri və Nuukda keçmiş hökumət naziri olan Naaja Nathanielsen Associated Press -ə dedi: “Deyərdim ki, çox etibar sınaqdan keçirildi.” “Qrenlandiyada həqiqətən çətin idi və insanlar ümumiyyətlə hər şeydən, ölkəmizi itirməkdən tutmuş dolanışıq vasitələrimizə qədər narahat idilər.” Buna baxmayaraq, Nathanielsen razılaşmanı “doğru istiqamətdə böyük bir addım” adlandırdı və onu Qrenlandiyanın bir ölkə olaraq imzaladığı ilk məcburi razılaşma kimi təriflədi. O dedi: “Bizim üçün bu, daha çox özünüidarəetmə və masada daha böyük yer əldə etmək axtarışımızda böyük bir irəliləyişdir.” Açıq-aydın rahatlaşmış Frederiksen Nielsen ilə imzalanmadan sonrakı çıxışında dedi ki, “Danimarka krallığı dünən olduğumuzdan daha yaxşı vəziyyətdədir.” O, mətbuat konfransını belə yekunlaşdırdı: “Düşünürəm ki, tezliklə çıxıb soyuq bir pivə içəcəyik.” Çərşənbə axşamı digər NATO ölkələri də rahat nəfəs aldılar. Latviya Prezidenti Edqars Rinkeviçs bildirdi ki, hələ çox şey görülməli olsa da, bu elan “çox müsbət və yaxşıdır.” Rinkeviçs BMT Baş Assambleyası çərçivəsində kiçik bir qrup jurnalistə dedi: “Amma ümid edirəm ki, bu məsələ bağlanıb, çünki həqiqətən yaxşı dostlar və müttəfiqlər arasında bu cür müzakirələrin olması tamamilə rahat deyildi.” Nyu-Yorkda. ___ Vaşinqton dan Seung Min Kim , Berlin dən Geir Moulson və David Keyton bu hesabatın hazırlanmasına töhfə veriblər.