ABŞ Prezidenti Donald Tramp son bir ildə İran ı o qədər dəfə məhv etməklə hədələyib ki, İran da kimsə onun ritorikasını hələ də ciddi qəbul etsəydi, bu, heyrətamiz olardı. Yaxud, The Wall Street Journal ın çərşənbə günü yazdığı redaksiya məqaləsində qeyd edildiyi kimi, bu təhdidlər “əgər İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusu və biz onları indiyə qədər bir neçə dəfə eşitməsəydik, daha inandırıcı olardı”. Lakin biz və İİKK onları eşitmişik. Və sonra, demək olar ki, növbəti nəfəsdə və ya növbəti fotoşəkil çəkilişi zamanı Tramp ın danışıqlardan və əsasən, İran la dövrümüzdə sülhdən danışdığını eşitmişik. Biz bunu çərşənbə axşamı BMT -də yenidən eşitdik. Bir tərəfdən, Tramp İran ı məhv etməklə və “onları cəhənnəmə sürükləməklə, sağ qalmaq şansı və gələcək nəsillər üçün böyüklük ümidi qoymamaqla” hədələdi. Lakin bir neçə saat sonra o, ABŞ -ın İran lılarla “çox yaxşı” danışıqlar apardığını bildirdi. Sərt danışıqlar sadəcə bir danışıq fəndi ola bilərmi? Əlbəttə. Lakin bütün danışıq fəndlərini bilən tək Tramp deyil. İran lılar da belədir. Müxtəlif hesabatlara görə, ABŞ və İran rəsmiləri arasında aparılan bu səmərəli danışıqlar nəticəsində İran ın Hürmüz boğazı nı yenidən açması müqabilində ABŞ -ın blokadanı qaldıracağı bir təklif irəli sürülüb. İran ın danışıq fəndi məşhur Həssidi hekayəsini xatırladır ki, burada evi dözülməz dərəcədə dolu olmasından şikayətlənən kasıb bir adama ravvin daha çox heyvanı içəri gətirməyi tapşırır. Nəhayət, onları çıxarmaq əmr edildikdə, eyni ev birdən geniş görünür. Mahiyyət etibarilə, İran ın etməyə çalışdığı budur. Hürmüz boğazı haqqında heç vaxt nəzərdə tutulmayan bir müharibə. Bu müharibə heç vaxt Hürmüz boğazı haqqında nəzərdə tutulmamışdı. Yaxud, ən azından, belə başlamamışdı. İran lılar boğazı minalayaraq və oradan keçən gəmilərə və neft tankerlərinə atəş açaraq onu bir problemə çevirdilər. ABŞ isə İran a qarşı blokada tətbiq etməklə cavab verdi – hazırda İran iqtisadiyyatı nı boğan bir blokada. İndi İran lılar Vaşinqton un Tehran ın yaratdığı böhranı dayandırması müqabilində blokadanı qaldırmasını təklif edirlər. Bir yüksək rütbəli İran rəsmisi bildirib ki, əgər Vaşinqton hərbi təzyiqi azaldıb blokadanı qaldırsa, Hürmüz yeddi gün ərzində yenidən açıla bilər. Cazibədar səslənir, elə deyilmi? Xüsusilə də boğazın yenidən açılması dünya bazarına daha çox neftin çıxmasına imkan verəcək, bu da noyabrda keçiriləcək aralıq seçkilərdən bir neçə həftə əvvəl Amerika yanacaqdoldurma məntəqələrində benzin qiymətlərini aşağı salacaq. Lakin belə bir razılaşma İran ın yaratdığı böhranı həll edərdi, müharibəyə səbəb olan əsas böhranı deyil. Əsas məsələ Hürmüz boğazı deyil. Bu, İran ın zənginləşdirilmiş uranı, nüvə proqramı və ballistik raket imkanlarıdır. Əgər Vaşinqton boğazı yenidən açmaq üçün blokadanı qaldırsa, İran ı zənginləşdirilmiş uranından imtina etməyə və nüvə və ballistik raket proqramlarına məhdudiyyətlər qəbul etməyə məcbur etmək üçün hansı təsir rıçaqı qalacaq? Çox az, problem də məhz budur. Blokada ilə ABŞ əsasən İran iqtisadiyyatı nın boğazına ayağını basıb. Əgər bu təzyiq davamlı tətbiq olunarsa, həm İsrail , həm də Amerika perspektivindən ən yaxşı nəticəyə – rejim dəyişikliyinə gətirib çıxara bilər. Yalnız rejim dəyişikliyi ilə nüvə layihəsindən imtina edəcək. İsrail kəşfiyyatı nın qiymətləndirmələrinə görə, İran nüvə layihəsindən yalnız fundamentalist rejimi dəyişərsə, həqiqətən imtina edəcək. Bu rejim hakimiyyətdə qaldığı müddətcə, sağ qalmasının son zəmanəti kimi gördüyü nüvə imkanlarına nail olmağa davam edəcək. Buna görə də, İsrail üçün təhlükə aydındır: ABŞ , qismən daxili seçki mülahizələrinə görə, İran ın nüvə imkanlarını həll etməkdən daha çox Hürmüz boğazı nın yenidən açılmasına üstünlük verə bilər. İran beynəlxalq hüququn heç vaxt ona icazə vermədiyi bir şeyi dayandırmağı təklif edir və bunun müqabilində sanksiyaların və blokadanın yüngülləşdirilməsini tələb edir. Qəbul etmək üçün dərhal iqtisadi stimul böyük olacaq, lakin yalnız Hürmüz ə yönəlmiş bir razılaşma Tehran ı böhranı yaratdığına görə mükafatlandıracaq. Tramp BMT -dəki çıxışında aralıq seçkilərinə əhəmiyyət vermədiyini və onların qərar qəbul etməsində bir amil olmadığını bildirdi. “ İran a gəldikdə, bu, heç ağlıma da gəlmir,” dedi. Bu, arxayınlaşdırıcı olmalıdır. Problem ondadır ki, Tramp ın İran a qarşı əvvəlki təhdidlərinin çoxu boş çıxdığından, bu təhdidlərlə bağlı skeptisizm qaçılmaz olaraq bu cür bəyanatlara da keçir. Tramp dedi ki, İran lıların anlamadığı odur ki, o, aralıq seçkilərində iştirak etmir. “Mən burada iki il yarım olacağam.” Və əsas məsələ də budur. İran lıların çeviklik göstərməsi üçün Tramp mövqeyinin seçkilərdən əvvəl və ya sonra dəyişməyəcəyini göstərməlidir. O, Tehran ı inandırmalıdır ki, təzyiq neft qiymətlərindən, sorğu rəqəmlərindən və ya seçki təqvimindəki tarixdən asılı olmayaraq qalacaq. Lakin bu da kifayət deyil. Amerika siyasi sistemi – təkcə Tramp administrasiyası deyil – İran lıları nüvə silahı əldə etmələrinə mane olmağın bir prezidentin üstünlüyü deyil, davamlı bir Amerika siyasəti olduğuna inandırmalıdır. Bu, daha çətin bir vəzifədir. İran lılar ilk növbədə Tramp ın aralıq seçkilərindən dərhal əvvəl kəskin tədbirlərdən çəkinəcəyinə mərc edirlər, çünki o, neft bazarını pozmaq və benzin qiymətlərini yüksəltmək istəmir. Onların ikinci və daha əhəmiyyətli mərci isə odur ki, Tramp indi möhkəm dayansa belə, onlar yalnız daha iki il dözməlidirlər. Bundan sonra, yeni bir administrasiya fərqli prioritetlər və Tehran a qarşı daha barışdırıcı bir yanaşma ilə vəzifəyə gələ bilər. Amerika təzyiqinin həmişə gözlənilə biləcəyinə dair bu inam İran ın strategiyasının əsasını təşkil edir. Blokadanın indi qaldırılmasının xüsusilə zərərli olmasının səbəbi də budur. Əgər blokada qalsa və iqtisadiyyat çökməyə davam etsə, rejimin Tramp dan daha uzun müddət davam etməsi çətin olacaq. Əgər blokada qaldırılsa, sanksiyalar yüngülləşdirilsə və İran a rejimi sabitləşdirmək və hərbi imkanlarını bərpa etmək üçün lazım olan iqtisadi oksigen verilsə, bu, xeyli asan olacaq. 2025-ci ilin iyununda baş verən 12 günlük müharibədən sonra İsrail İran la bağlı məqsədini dəyişdi. Məqsəd İran ın nüvə və raket proqramlarına “sadəcə” zərər vermək və onları geri salmaqdan, rejimin nəticədə süqutu üçün şərait yaratmağa keçdi – İsrail kəşfiyyatı nın qiymətləndirmələrinə görə, hərbi və iqtisadi təzyiq davam etdirilsə, bu, bir ildən üç ilə qədər çəkə bilərdi.