LANCASTER, İngiltərə: Şimali Çin dənizində nisbi sakitlik dövründən sonra Asiyanın ən mübahisəli su yolunda gərginlik yenidən artır. İyul ayından bəri su üzərində toqquşmalar daha kəskin və tez-tez baş verir. Ən ciddi qarşıdurma iyulun 20-də baş verib, o zaman Çin Sahil Mühafizəsi nin əməkdaşları və Filippin dəniz piyadaları İkinci Tomas dayazlığı yaxınlığında dəyənək və avar ilə döyüşüblər, nəticədə bir Filippin dəniz piyadası başına ciddi zərbə alıb. Ən son cümə günü (sentyabrın 18-də) Çin və Filippin gəmiləri Sabina dayazlığı yaxınlığında toqquşublar. Bu cür müntəzəm toqquşmaların qayıtması qaçılmaz idi. Çin uzun müddətdir mübahisəli sularda nəzarət əldə etməyə çalışır və bu il bir neçə yerdə fəaliyyət səviyyəsini nəzərəçarpacaq dərəcədə artırıb. Onun səyləri getdikcə öz mövcudluğunu Çin Sahil Mühafizəsi nin suların daha sistemli “idarə edilməsi və nəzarəti” adlandırdığı vəziyyətə çevirməyə yönəlib. NİYƏ TOQQUŞMALAR QAYIDIR Yenidən qarşıdurma yalnız zaman məsələsi idi. 2024-cü ilin iyul ayından bəri İkinci Tomas dayazlığı ətrafında nisbi sakitliyin hökm sürməsinə imkan verən razılaşma mübahisələri həll etmədən idarə edirdi. Bu gizli razılaşmaya əsasən, Filippin İkinci Tomas dayazlığı na 13 rotasiya və təchizat missiyasını fiziki müdaxilə olmadan başa çatdıra bilmişdi. Lakin, bildirilən şərt o idi ki, Manila paslanan forpostu, yəni dənizə düşmək təhlükəsi ilə üz-üzə olan İkinci Dünya Müharibəsi dövrünə aid BRP Sierra Madre nəqliyyat gəmisini gücləndirmək üçün əhəmiyyətli tikinti işlərindən çəkinsin. Videolar iyulun 20-də baş verən hadisənin Filippin dəniz piyadaları nın Sierra Madre yə yaxınlaşan Çin Sahil Mühafizəsi gəmisi ilə qarşılaşması nəticəsində baş verdiyini göstərir. Çin in Manila dakı səfiri açıq şəkildə bildirib ki, gəmi “gəmidə hansısa tikinti işlərini” müşahidə etmək üçün yaxınlaşıb. Çin Xarici İşlər Nazirliyi iyulun 21-də təsdiqləyib ki, humanitar təchizat missiyalarına icazə verəcək – əgər Filippin əvvəlcədən xəbərdarlıq etsə – lakin “sabit qurğular və ya daimi forpost tikmək” cəhdlərini “qətiyyətlə dayandıracaq”. Filippin dayazlıqdakı mövqeyini qorumaq istəyirsə, bu cür işləri qeyri-müəyyən müddətə təxirə sala bilməz. Sierra Madre nin duzlu dəniz mühitində sürətlə çürüməsini nəzərə alsaq, bunu etmək, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ Konvensiyası (UNCLOS) -a əsasən Filippin in Müstəsna İqtisadi Zonası daxilində yerləşən bir rifi faktiki olaraq tərk etmək demək ola bilər. Son toqquşmalar həm də Çin in doqquz xəttli iddialarının dəniz sahəsinə dair qanunsuz olduğunu bildirən 2016-cı il arbitraj qərarının 10-cu ildönümü ərəfəsində baş verir. Pekin bu qərarı heç vaxt qəbul etməyib. HƏR HƏRƏKƏT ƏHƏMİYYƏTLİDİR Daha geniş istiqamət Scarborough dayazlığı nda daha aydın görünür, burada Çin yeni qaydalar müəyyən etməklə, onları tətbiq etmək qabiliyyətini genişləndirməklə və dayazlığa girişi məhdudlaşdırmaqla praktiki su üzərində nəzarətə nail olub. Çin 2025-ci ildə dayazlığın əhəmiyyətli hissələrini əhatə edən “ Huangyan Dao Milli Təbiət Qoruğu ” elanı ilə niyyətini bildirib. O vaxtdan bəri Pekin mübahisəli atollun hərtərəfli “idarə edilməsi və nəzarəti”ni reallığa çevirmək üçün inzibati və hüquqi çərçivələri ardıcıl olaraq qurur. Avqustun 1-də Təbii Sərvətlər Nazirliyi , Milli Meşə və Otlaq İdarəsi , Çin Sahil Mühafizəsi və Hainan əyalət hökuməti qoruğun idarəetmə qaydalarını birgə dərc ediblər. Qaydalar müntəzəm patrul sistemini müəyyən edir, pozuntuların araşdırılmasına və cəzalandırılmasına icazə verir, icazəsiz balıqçılığı və digər fəaliyyətləri qadağan edir – bu da faktiki olaraq Filippin balıqçıları nın müəyyən şərtlər istisna olmaqla qoruğa daxil olmasına mane olur. Asiya Dəniz Şəffaflığı Təşəbbüsü nün məlumatları göstərir ki, Çin 2025-ci ildə Scarborough dayazlığı ətrafında Sahil Mühafizəsi nin patrul mövcudluğunu əvvəlki illə müqayisədə iki dəfə artırıb. Eyni məlumatlar göstərir ki, 2026-cı ildə bu rəqəmi yenidən iki dəfə artırmağa doğru gedir. Aprel ayında Çin dayazlığın girişinə üzən bir baryer yenidən quraşdırıb. Bütün bunlar təcrid olunmuş bir hadisə deyil. Bu, Şimali Çin dənizi nin başqa yerlərində, o cümlədən Paracel adaları ndakı Antelope rifi ndə böyük yeni torpaq bərpası işləri ilə yanaşı baş verir. GERİ ÇƏKİLMƏNİN ÇƏTİNLİYİ Sual yaranır ki, Çin hər hansı bir müqavimətlə qarşılaşacaqmı? Birləşmiş Ştatlar Filippin in müdafiəsinə “dəmir kimi möhkəm” öhdəliyini təsdiqləsə də, ABŞ -ın Şimali Çin dənizi ndəki çəkindirmə qabiliyyətinin etibarlılığı şübhə altına alınıb. Nəinki İran la müharibə ABŞ -ın Şərqi Asiya dakı hərbi mövqeyini zəiflədib, həm də ABŞ Prezidenti Donald Tramp özü dəfələrlə Amerika nın regional təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlı Çin lə danışıqlar aparmağa hazır olduğunu göstərib. Şimali Çin dənizi ndə həddindən artıq dəniz iddialarına etiraz etmək üçün son bildirilən Naviqasiya Azadlığı Əməliyyatları (FONOPs) 2025-ci ilin avqustunda baş verib. O vaxtdan bəri ictimaiyyətə məlum olan ABŞ FONOPs əməliyyatları olmayıb. Bu fasilə cənab Tramp ın Çin Prezidenti Si Cinpin lə münasibətlər qurmağa çalışdığı ilk dövründə müşahidə olunan bir nümunəni əks etdirir. Lakin, regionda güc balansında maraqlı olan digər ölkələrin fəaliyyətlərini artırdığına dair əlamətlər var. Bu ayın əvvəlində Böyük Britaniya Şimali Çin dənizi ndə Avstraliya ilə birgə FONOP keçirdiyini bildirib. May ayında Böyük Britaniya Spratly adaları ndan, Hollandiya donanması isə Paracel adaları ndan hərbi gəmi ilə keçib. Büdcə sıxıntıları fonunda Avropa donanmaları nın bu cür yerləşdirmələri davam etdirə biləcəyi və ABŞ -ın azalan diqqətini əhəmiyyətli dərəcədə kompensasiya edə biləcəyi qətiyyən aydın deyil. Belə öhdəlikləri sınaqdan keçirmək üçün yaxın illərdə toqquşmaların çatışmazlığı olmayacaq. Andrew Chubb Asiya Cəmiyyəti Siyasət İnstitutu nun Çin Təhlili Mərkəzi ndə Çin Xarici Siyasəti və Milli Təhlükəsizlik üzrə tədqiqatçı və Lancaster Universiteti ndə baş müəllimdir.