Qırmızı xalça sərilmiş və ticarət barışığı uzadılmışdı. Lakin cümə axşamı Çin Prezidenti Xi Jinping -in ABŞ lideri Donald Trump ilə dövlət səfərinin təmtərağına baxmayaraq, Vaşinqton və Pekin daha dərin strateji rəqabətdə kilidli qalır. Xi cümə axşamı danışıqlar üçün çərşənbə axşamı axşam Vaşinqton, DC -yə gəldi və Trump onu şəxsən aeroportda qarşıladı. Bu görüş 11 ildə Çin liderinin ABŞ -a ilk dövlət səfəri idi. Lakin bu, həm də bir ildən az müddətdə iki liderin üçüncü dəfə üz-üzə görüşməsi idi, çünki iki güc süni intellekt , nadir torpaq metalları , Tayvan məsələsi və İran müharibəsi üzərində narahatlıqla rəqabətdədir. Bütün bunların üzərində isə dayandırılmış, lakin qızışan ticarət müharibəsi durur. Trump 2025-ci ilin yanvarında Ağ Ev də ikinci müddətinə başlayar-başlamaz, Çin mallarına tariflər artırıldı, çünki o, Çin i ABŞ -a ölümcül narkotik olan fentanil in axınına şərait yaratmaqda ittiham edirdi. Pekin öz rüsumları ilə cavab verdi, sonra smartfonlardan tutmuş qırıcı təyyarələrə qədər hər cür yüksək texnologiyalı məhsulların inkişafı və istehsalı üçün kritik olan dəyərli nadir torpaq metalları nın ixracını məhdudlaşdırdı. Bir vaxtlar tariflər 150 faizə doğru irəliləyirdi, lakin danışıqlar üçün vaxt qazanmaq məqsədilə dayandırıldı. Nəhayət, iki lider 30 oktyabrda Cənubi Koreya da keçirilən Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq (APEC) sammitinin kənarında barışıq elan etdilər və may ayında Trump Pekin ə səfər edərkən bir daha görüşdülər. Bu həftə çərşənbə günü Xi Vaşinqton a enərkən, Trump administrasiyası iki ölkənin 2025-ci ilin oktyabrında tətbiq edilmiş, cəzalandırıcı tariflərdən bir qədər rahatlıq təmin edən, Çin in ABŞ -dan daha çox soya paxlası alması barədə razılaşma əldə edən və Çin dən nadir torpaq ixracı na qoyulan qadağanı 10 yanvara qədər təxirə salan barışığı uzatmağa razılaşdığını elan etdi. Çoxdan arzu olunan ticarət razılaşması perspektivi havada hiss olunurdu, çünki ABŞ Xəzinədarlıq katibi Scott Bessent Fox News -a bildirmişdi ki, o, Xi -nin səfərindən əvvəl Çin Baş nazirinin müavini He Lifeng ilə görüşərək “bir sıra kiçik şeylər əvəzinə daha böyük bir razılaşma əldə edə biləcəyimizi görmək” istəyib. Lakin analitiklər, əsasən, bu cür ümidləri puça çıxarıblar. Onlar deyirlər ki, tariflərdən başqa, iki güc arasında qızışan münaqişə indi Rusiya nefti alıcılarına – yəni Çin ə – qarşı yeni ABŞ sanksiyaları nı və geniş investisiya və tədqiqat məhdudiyyətlərini əhatə edir, süni intellekt də üstünlük uğrunda güclənən rəqabəti demirəm. Pekin də yerləşən Beynəlxalq İdarəetmə İnnovasiyaları Mərkəzi nin baş elmi işçisi Einar Tangen Al Jazeera -yə bildirib: “İki aylıq uzatma böyük bir razılaşmaya körpü deyil – bu, struktur daşqını dayandıran müvəqqəti bir qum torbasıdır”. Teatrallıq, yoxsa gərginliklərdə davamlı yumşalma? Əslində, barışıq “əməliyyat teatrı”ndan başqa bir şey deyil – qarşıdan gələn ABŞ aralıq seçkiləri ndən əvvəl yaxşı bir görüntü yaratmaq cəhdidir, deyə Tangen bildirib. Trump -ın İran a qarşı çox populyar olmayan müharibəsi artıq bu səsvermədə onun şanslarına ciddi ziyan vurub. ABŞ -ın başladığı müharibənin səbəb olduğu artan enerji xərcləri ilə bağlı narahatlıqlar fonunda Demokratlar sorğularda öndədirlər. Trump nəticədə digər məsələlərdə qələbələrə ehtiyac duyur. Buna görə də, Çin lə hazırkı barışıq bir məqsədə xidmət edir, lakin Trump üçün siyasi fayda dəyişən kimi pozula biləcək qədər kövrəkdir, deyə Tangen bildirib. Tangen deyib: “Yanvarda uğur nəyin həll olunduğu ilə deyil, düyünün kifayət qədər sıx qalıb-qalmadığı, lakin öldürmədiyi ilə ölçüləcək”. Fransa nın ESSEC Biznes Məktəbi nin beynəlxalq əlaqələr və Asiya şünaslıq professoru Phillippe Le Corre , barışığın uzadılma müddətinin daha daimi bir razılaşmanın əlçatmaz qaldığını açıq şəkildə göstərdiyini bildirib. Le Corre Al Jazeera -yə deyib: “Uzatmalar getdikcə qısalır, bu da bir çox məsələdə ortaq zəmin tapa bilmədikləri deməkdir”. “İki aylıq uzatma ABŞ üçün dəhşətli bir nəticədir. Heç nə həll olunmayıb və bir çox Damokl qılıncı hələ də Vaşinqton un başı üzərində asılıb”, – o əlavə edib. Le Corre iddia edib ki, Trump -ın bütün Çin siyasəti əslində qısamüddətlidir. O deyib: “Bu, dünyaya çoxlu qeyri-müəyyənlik gətirir”. Bəzi analitiklər daha ümidlidirlər, lakin çox deyil. Pekin dəki Tsinghua Universiteti nin Beynəlxalq Təhlükəsizlik və Strategiya Mərkəzi nin əməkdaşı Sun Chenghao , ticarət barışığının uzadılmasını “faydalı müvəqqəti addım” kimi qiymətləndirib. O deyib ki, bu, hər iki tərəfin gərginliklərin son yumşalmasını qorumaq istədiyini göstərir ki, bu da əhəmiyyətli irəliləyişdir. Sun Al Jazeera -yə deyib: “ Çin in perspektivindən, davamlı bir razılaşma qarşılıqlı faydalar və daha çox siyasət proqnozlaşdırıla bilərliyi tələb edir”. “Əlavə alışlar tariflər, texnologiya məhdudiyyətləri və bazar çıxışı ilə bağlı qeyri-müəyyənliyi qeyri-müəyyən müddətə kompensasiya edə bilməz.” Lakin uzadılmanın dəyəri, Pekin və Vaşinqton dan “konkret öhdəliklər” gətirib-gətirməyəcəyindən asılı olacaq, deyə Sun əlavə edib. “İqtisadi toyuq” oyunu Analitiklər deyirlər ki, razılaşma əldə etmək üçün motivasiya var. ABŞ-Çin ticarət müharibəsi ndə hər hansı bir gərginləşmə hər iki tərəf üçün baha başa gələcək. Lakin hələ gediləcək yol var. 2026-cı ilin iyulunda Konqres Tədqiqat Xidməti nin hesabatında qeyd olunurdu ki, ABŞ -a ixrac edilən Çin malları hələ də 36,5 faiz tariflərlə üzləşir, Çin ə daxil olan ABŞ malları isə 31 faiz vergi ilə tutulur. Sun deyib ki, daha yüksək tariflər ABŞ -da idxal və istehsal xərclərini artıracaq, marjaları sıxacaq və istehlak qiymətlərinə təzyiqi artıracaq. O əlavə edib ki, bu, həm də ABŞ fermerlərinə və sənaye ixracatçılarına zərər verəcək, çünki ABŞ İran la müharibəsinin artan xərclərindən təzyiq altındadır ki, bu da onu gözləniləndən iki il əvvəl 40 trilyon dollar rekord milli borca sürükləyib. Tangen deyib: “ Vaşinqton 40 trilyon dollar borc yükü, inflyasiya Damokl qılıncı , barışığın çökməsini udmaq üçün sıfır fiskal yastıq və Çin sənaye və istehsal girişlərinə asılılıqla yüksək riskli “iqtisadi toyuq” oyunu oynayır”. ABŞ istehlakçıları və ümumilikdə iqtisadiyyat, “federal büdcənin artıq yüksək riskli Ponzi sxemi kimi fəaliyyət göstərdiyi bir vaxtda” yenilənmiş tariflərdən daha bir inflyasiya şokundan sağ çıxmaqda çətinlik çəkəcəklər. Sonra isə heç kimin itirməyə gücü çatmayan süni intellekt yarışı var. Carnegie Beynəlxalq Sülh Fondu nun baş elmi işçisi Jon Bateman -a görə, ABŞ və Çin texnologiya ekosistemlərinin qismən “ayrılması” gedir. Bateman yazır ki, ABŞ siyasətçiləri Çin texnologiyasından daha az asılı olmağa və “yüksələn Çin kontekstində Amerika nın texnoloji gələcəyini təmin etməyə” çalışırlar. Lakin bu, hazırda qlobal fond bazarlarını idarə edən süni intellekt sektoru ndakı şirkətlərin dəyərləndirilməsində çöküş olarsa kömək etməyəcək. Tangen xəbərdarlıq edib ki, süni intellekt dəyərləndirilməsinin çökməsi “2008-ci ili zəif göstərən maliyyə sunamisinə səbəb ola bilər – dünyanı depressiyaya sürükləyərək texnoloji ayrılmanı mənasız edər”. Ticarət müharibəsi və Trump -ın tariflərinə baxmayaraq, Çin in digər ölkələrlə ticarəti kəskin artıb, ölkə keçən il 1,2 trilyon dollar qlobal ticarət profisiti qeydə alıb. Lakin ABŞ ilə ticarət müharibəsinin gərginləşməsi ixrac sifarişlərinə, həssas sənayelərdə məşğulluğa və biznes inamına artan təzyiq demək olardı, deyə Sun bildirib. Pekin in bir kritik kozır kartı var – o, dünyanın məlum nadir torpaq mineralları yataqlarının 60 faizinə sahibdir, deyə Le Corre bildirib. O, onların 90 faizini də emal edir. Bunlar bütün ölkələrin yarımkeçiricilər, texnoloji komponentlər və silah istehsalı üçün ehtiyac duyduğu metallardır. Keçən il Çin aprel ayında çıxardığı 12 nadir torpaq metalları ndan beşinin ixracını məhdudlaşdıraraq bu təsir gücündən istifadə etməyə başladı. Sonra, oktyabr ayında daha yeddisini məhdudlaşdırmağa hazırlaşırdı – ticarət barışığı baş verənə qədər. Lakin ixrac məhdudiyyətləri planları ləğv edilməyib, sadəcə təxirə salınıb. Le Corre deyib: “[ Çin ] bunu keçən il başa düşdü və əlbəttə ki, bundan əl çəkməyəcək”. Tangen deyib: “ Vaşinqton düşməndir, lakin asılıdır”. “Hərbi-sənaye bazanızı gücləndirmək üçün nadir torpaq metalları na ümidsizcə ehtiyac duyduğunuz halda, Çin i enerji üzərində ikinci dərəcəli sanksiyalarla təhdid edə bilməzsiniz.” Davamlılığa doğru uzun yol ABŞ-Çin arasında davamlı ticarət razılaşmasına gedən yol uzun və çətin olacaq. Birincisi, hər hansı yeni tarif endirimləri daha geniş əhatə və müddət tələb edəcək, deyə Sun bildirib. Razılaşmanın davamlı olması üçün “daha proqnozlaşdırıla bilən lisenziyalaşdırma və nadir torpaqlar ın və kritik mineralların faktiki tədarükü; texnologiya məhdudiyyətlərinin genişləndirilməsində təmkinlilik; və tənzimləyici təsdiqlər və tamamlanmış əməliyyatlarda əks olunan bazar çıxışı” da tələb olunacaq, deyə o bildirib. Davamlı bir razılaşma həm də müntəzəm məsləhətləşmələr və şikayətlərin həlli prosesini tələb edir. Əgər bütün bunlar həll edilərsə, bəlkə də bir şans ola bilər, deyə Sun bildirib. Lakin Tangen və Le Corre daha az optimist idilər. Tangen deyib: “Həll yolları tapılmazdan əvvəl ABŞ -ın Çin i ekzistensial təhlükə kimi görməsi dəyişməlidir”. Le Corre isə bildirib ki, Çin uzunmüddətli planlaşdırıcı olsa da, “davamlı” sözü Trump ilə çətin ki əlaqələndirilə bilər. Sun deyib ki, mövcud ticarət barışığı yeni birtərəfli tariflər, daha geniş texnologiya və ya mineral məhdudiyyətləri, yaxud öhdəliklərin yerinə yetirilib-yetirilməməsi ilə bağlı mübahisələr olarsa pozulma riski daşıyır. Analitiklər deyiblər ki, Çin in öz ərazisi kimi iddia etdiyi, lakin ABŞ -ın keçən ilin dekabrında 11,1 milyard dollar lıq silah satışını təsdiqlədiyi Tayvan üzərindəki gərginliklər də ticarət əlaqələrinin pozulmasına səbəb ola bilər. Tangen qeyd edib: “ Tayvan son nəticədə aşağı ehtimallı, fəlakətli təsirli quyruq riskidir – burada tək bir silah satışı milyardlarla dollarlıq ticarət barışığını bir anda poza bilər”.