Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının (BMT TŞ) beş daimi üzvünün veto hüququnu itirməsini tələb edərək, mövcud veto sisteminin “ədalətsiz” olduğunu və “qlobal sabitliyə və sülhə” mane olduğunu iddia edib. Bu çağırış BMT TŞ-nin (beş daimi və 10 rotasiya edən, qeyri-daimi üzvü var) İsrailin Qəzzaya qarşı müharibəsindən Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsinə və Hörmüz boğazına qədər bir çox məsələdə çıxılmaz vəziyyətdə qalması fonunda səsləndirilib. Beş daimi üzvdən biri olan ABŞ son üç ildə İsrail-Fələstin münaqişəsi ilə bağlı yeddi qətnaməyə, o cümlədən Qəzzada atəşkəsə çağıran beş qətnaməyə veto qoyub. Rusiya vetoları BMT TŞ-nin Ukraynadakı müharibə ilə bağlı hər hansı qəti qətnamə qəbul etməsinə mane olub. Cümə axşamı Nyu-Yorkda jurnalistlərə danışan Ərdoğan deyib: “Qoy veto mexanizmi ləğv edilsin… Gəlin, yalnız beş üzvü qoruyan BMT modelindən bütün üzvləri əhatə edən mexanizmə keçək”. Bəs Ərdoğanın çağırışı reallığa çevrilə bilərmi və vetonun ləğvi BMT TŞ üçün nə demək olardı? BMT TŞ vetosu nədir və kimlər onu həyata keçirə bilər? Bu, qurumun beş daimi üzvünə – ABŞ , Böyük Britaniya , Fransa , Rusiya və Çinə verilən hər hansı əsaslı qətnaməyə veto qoymaq üçün xüsusi səlahiyyətdir. Bu o deməkdir ki, BMT TŞ-nin 15 üzvündən 14-ü qətnamənin lehinə səs versə belə, beş daimi üzvdən (P5) hər hansı birinin vetosu onu ləğv edə bilər. Türkiyə nəyi tələb edib? Ərdoğan BMT TŞ-nin tamamilə yenidən qurulmasını tələb edib. Buna şuranın daimi üzvlüyünə son qoyulması və veto hüququnun ləğvi daxildir. Bloomberg tərəfindən sentyabrın 22-də dərc olunan məqaləsində Ərdoğan bildirib ki, səkkiz onillik əvvəl formalaşmış BMT TŞ-nin hazırkı strukturu dəyişən dünyanın ehtiyaclarını artıq ödəmir və tək bir ölkə daha geniş beynəlxalq birliyin istəklərini bloklaya bilməməlidir. O yazıb: “Qlobal böhranların həllini bir ovuc paytaxtın iradəsinə buraxmaq artıq bugünkü dünyanın reallıqları ilə uyğun gəlmir”. Ərdoğan həmçinin BMT Baş Assambleyası (BMT BA) üçün daha böyük səlahiyyətlər tələb edib və bildirib ki, BMT BA bütün BMT TŞ üzvlərini müəyyən müddətlərə seçməlidir. Beləliklə, şurada xidmət etmək istəyən ölkələr “seçkilər vasitəsilə üzv dövlətlərin əksəriyyətinin etimadını yenidən qazanmalı” olacaqlar, deyə o bildirib. Ərdoğan bu təşəbbüsü BMT BA-da son çıxışı zamanı təbliğ edərək deyib: “190-dan çox ölkənin iradəsinin beş ölkənin şıltaqlığına tabe olduğu bir sistem nə ədalətlidir, nə də etimadı tam şəkildə bərqərar etməyə qadirdir”. BMT TŞ-nin vetonu ləğv etmək qərarına gəlməsi üçün nə lazımdır? Vetonun rəsmi olaraq ləğvi BMT Nizamnaməsinə dəyişiklik tələb edir. 108-ci maddəyə əsasən, bu, BMT BA üzvlərinin üçdə ikisinin təsdiqini və BMT üzvlərinin üçdə ikisinin, o cümlədən bütün beş daimi üzvün ratifikasiyasını tələb edir. Başqa sözlə, P5 öz veto hüququndan imtina etməyə razılıq verməli olacaqdı. Geniş yayılmaqda olan Fransa-Meksika təklifi nədir? 2015-ci ildə Fransa və Meksika P5-i soyqırım və insanlığa qarşı cinayətlər kimi kütləvi vəhşilikləri əhatə edən qətnamələrə veto hüquqlarını dayandırmağa çağıran bir təklif irəli sürüblər. Bu təşəbbüs P5 dövlətləri arasında “kollektiv və könüllü razılaşmaya” əsaslanacaqdı. Bu təşəbbüs son dörd ayda P5 üzvü olan Böyük Britaniya da daxil olmaqla 21 dövlətin dəstəyi ilə yenidən aktuallıq qazanıb. Fransa hökumətinin məlumatına görə, bu, onu dəstəkləyən BMT üzv dövlətlərinin ümumi sayını 128-ə çatdırır ki, bu da BMT BA-da qətnamənin qəbulu üçün lazım olan saydan cəmi bir ədəd azdır. Belə bir qətnamə məcburi olmasa da, tərəfdarlar ümid edirlər ki, bu, fövqəladə vəziyyətlərdə P5 dövlətlərinə səslərini geri çəkmələri üçün daha çox təzyiq göstərəcək. Ən çox nə baş verə bilər? P5 üzvlərinin veto hüququnu ləğv etmək üçün hər hansı rəsmi səy, əksər, hətta bütün P5 üzvlərinin müqaviməti ilə qarşılaşacağı üçün uğursuzluğa düçar olacaq. Rusiya artıq Türkiyənin təşəbbüsünə cavab olaraq daimi BMT TŞ üzvlərinin veto hüquqlarını saxlamalı olduğuna inandığını bildirib, baxmayaraq ki, şurada daimi üzvlərin sayının artırılmasını dəstəklədiyini də qeyd edib. ABŞ və Çin əvvəllər veto imtiyazlarını qətiyyətlə müdafiə ediblər. Rusiyanın təklif etdiyi kimi BMT TŞ-nin genişləndirilməsi daha ehtimal olunandır, baxmayaraq ki, bu da çətinliklərlə müşayiət olunacaq. ABŞ və Çin əvvəllər şuranın tərkibində, o cümlədən heç birinin daimi üzvlüyü olmayan Afrika ölkələri üçün yerlərin əlavə edilməsi ilə bağlı mülayim artımları dəstəkləyəcəklərini bildiriblər. Böyük Britaniya və Fransa da genişlənməni, o cümlədən Braziliya , Almaniya , Hindistan və Yaponiya , eləcə də Afrika ölkələri üçün daimi yerləri dəstəkləyiblər. Lakin BMT TŞ-nin genişləndirilməsi də BMT Nizamnaməsinə dəyişiklik tələb edəcək ki, bu da yenidən bütün P5 dövlətlərinin dəstəyini tələb edir. P5-i güclərini hansı ölkələrlə bölüşəcəkləri – və yeni üzvlərə veto hüququnu verib-verməyəcəkləri barədə razılığa gətirmək uzun müddətdir çətinlik törədir. Nigeriyanın keçmiş xarici işlər naziri və BMT-də keçmiş daimi nümayəndəsi professor İbrahim Qambari Al Jazeera-ya deyib: “Status-kvo dəyişiklikdə maraqlı deyil”. Fransa-Meksika təşəbbüsünə gəlincə, analitiklər onun təsirinin məhdud olacağını bildirirlər, çünki öhdəliklər könüllü və məcburi deyil. 2022-ci ildə ABŞ-ın Lawfare nəşri üçün yazdığı məqalədə analitiklər Con Ramminq Çappell və Emma Svoboda qeyd ediblər ki, Fransa-Meksika təşəbbüsü və ona bənzər digərləri “könüllü dildə ifadə olunur” və “ən tez-tez veto istifadəçilərindən ( Rusiya , Birləşmiş Ştatlar və Çin ) konsensus yoxdur”. Nəticədə, “təşəbbüslərdə irəli sürülən prinsiplər arzuolunan olaraq qalır”, deyə onlar yazıblar. Keçmişdə veto hüququnu ən çox kim istifadə edib? Tarixən Rusiya (və ya 1991-ci ilə qədər Sovet İttifaqı ) indiyə qədər qeydə alınan bütün vetoların demək olar ki, yarısı (331-dən 163-ü) ilə ən çox veto qoyub. ABŞ 95 veto ilə ikinci yerdədir – qoyulan vetoların təxminən 28 faizi. Son illərdə ABŞ İsrail-Fələstin münaqişəsi ilə bağlı çoxsaylı qətnamələrə, o cümlədən Qəzzada dərhal atəşkəsə çağıran beş qətnaməyə veto qoyub. Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya tammiqyaslı işğalından bəri, bu münaqişə ilə bağlı üç qətnaməyə veto qoyub. Fransa və Böyük Britaniya veto hüququnu nə vaxt istifadə ediblər? Fransa və Böyük Britaniya – humanitar vəhşiliklərlə bağlı qətnamələrdə vetonun dayandırılmasını tələb edən iki daimi üzv – veto hüquqlarını daha az istifadə ediblər, cəmi 50 veto ilə. Bu ölkələrdən heç biri 1989-cu ildən bəri veto istifadə etməyib və onların əvvəlki vetolarının əksəriyyəti ABŞ ilə birlikdə qoyulub. Böyük Britaniya yalnız bir neçə dəfə qətnaməyə tək veto qoyub, bunların hamısı onun keçmiş koloniyası olan və sonradan Zimbabve kimi müstəqillik qazanan Rodeziya ilə bağlı olub. Fransa yalnız iki dəfə təkbaşına qətnaməyə veto qoyub, bir dəfə Komor adaları ilə ərazi mübahisəsi ilə əlaqədar, digəri isə 1947-ci ildə İndoneziya münaqişəsi ilə bağlı olub.