[FİLADELFİYA] ABŞ və Çin süni intellekt (Sİ) sahəsində irəliləyişlərini sürətləndirdikcə, təhlükəsizlik fasiləsi tələb etmək üçün artıq gecdir, lakin təhlükəsizlik tədbirləri və standartları müəyyən edə biləcək qurumların yaradılması kömək edə bilər. Bunu Sinqapurun Xarici İşlər Naziri Vivian Balakrishnan şənbə günü (sentyabrın 26-da) Birləşmiş Millətlər Təşkilatı nda etdiyi çıxışında bildirib. Balakrishnan Nyu-York da BMT Baş Assambleyası nın (UNGA) Ümumi Debatında Sinqapurun milli bəyanatını təqdim edərkən deyib: “Biz kollektiv şəkildə yeni qaydalar hazırlamalı və zərurət yaranarsa, yeni texnologiyalar üçün yeni qurumlar yaratmağa hazır olmalıyıq”. O, kəskin geosiyasi çağırışların öhdəsindən gəlmək üçün çoxtərəfliliyin canlandırılmasını müdafiə edən 20 dəqiqəlik çıxışında əlavə edib: “Biz Sİ Mühafizəsi üzrə BMT Çərçivə Konvensiyası ideyası da daxil olmaqla, bütün variantları araşdırmalıyıq”. İqlim dəyişikliyi üzrə BMT tərəfindən qəbul edilənə bənzər bir çərçivə konvensiyası, təməl prinsipləri və əməkdaşlıq qurumlarını müəyyən edən və beynəlxalq fəaliyyət üçün arxitektura təmin edən geniş beynəlxalq müqavilə şəklində ola bilər. Oxşar çağırışı Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da edib. O, BMT-dəki çıxışında Sİ üçün ümumi beynəlxalq hüquqi çərçivəyə ehtiyac olduğunu vurğulayıb. Balakrishnan bildirib ki, Sİ-nin təhlükəsizliyi ilə bağlı aparıcı Sİ texnologiya liderləri, təhlükəsizlik tədqiqatçıları və qanunvericilərin yüksək səslə çağırışları fonunda yeni qurumlar da zəruri olacaq, çünki onlar Sİ imkanlarının insan idarəetmə qabiliyyətindən daha sürətli inkişaf etdiyi barədə xəbərdarlıq edirlər. Nazir, qlobal telekommunikasiya və rəqəmsal şəbəkələri idarə edən Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqı (ITU) və nüvə texnologiyasının dinc və təhlükəsiz istifadəsinə nəzarət edən Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi (IAEA) kimi qurumları misal gətirərək deyib: “Bizə həmçinin Sİ üçün hazırda ümumi texniki standartları müəyyən edən qurumların bəzi funksiyalarını yerinə yetirə biləcək beynəlxalq bir qurum lazım ola bilər”. Balakrishnan risklərin üç ehtimaldan yarandığını bildirib: avtonom sistemlərə nəzarətin itirilməsi; qanunsuz aktorlar tərəfindən bioloji silahlar və ya digər kütləvi qırğın silahları yaratmaq üçün sui-istifadə; və geniş yayılmış siyasi və sosial-iqtisadi pozulmalar. O, təhlükəsizlik tələblərinə, eləcə də ABŞ və Çin arasında bu məsələ ilə bağlı dialoq qurmaq üçün ilkin səylərə istinad edərək əlavə edib: “Amma cin artıq şüşədən çıxıb”. O deyib: “Xüsusilə supergüc rəqabəti və artıq qabaqcıl modellərə sahib olan şirkətlər üçün böyük maliyyə stimulları nəzərə alınarsa, dayanmağa çağırmaq üçün artıq gecdir”. O, fikrini çatdırmaq üçün avtomobil və işıqfor analogiyasından istifadə edib. “Yüksək performanslı avtomobili sürətlə və təhlükəsiz idarə etmək üçün güclü mühərrikə ehtiyacınız var, lakin eyni dərəcədə yaxşı əyləclərə də ehtiyacınız var”, – o bildirib. O əlavə edib: “Və xüsusilə də qonşuluğunuzdan kənara çıxacaqsınızsa və ya sərhədləri keçəcəksinizsə, sizə effektiv ümumi qaydalar, işıqforlar, sığorta, davranış normaları və təhlükəsizlik kəmərləri lazımdır”. O, tətbiqdən əvvəl ciddi sınaq və qiymətləndirməyə çağıraraq deyib: “Mühafizə tədbirlərimiz ayaqlaşmalıdır”. “Avtonom sistemlərin nə edə biləcəyinə dair aydın məhdudiyyətlərə və istəmədiyimiz şəkildə davrandıqda müdaxilə mexanizmlərinə ehtiyacımız var”, – o bildirib. O, həmçinin bu mexanizmlərin universal şəkildə tanınmalı olduğunu qeyd edib. O əlavə edib: “Sİ-dən gələn risklər sərhədlər daxilində qalmadığı üçün, bu o deməkdir ki, bizə də bu çağırışla kollektiv şəkildə necə mübarizə aparacağımıza dair ümumi qlobal anlayış formalaşdıracaq yol qaydaları lazımdır, eynilə hamımızın Nyu-Yorkda, Pekində, Moskvada və ya Sinqapurda olmağımızdan asılı olmayaraq işıqforları instinktiv olaraq eyni şəkildə başa düşdüyümüz kimi”. Hər şeydən əvvəl, insanlar nəzarətdə qalmalıdır. O soruşub: “Nüvə düyməsinin bir insanın, yoxsa Sİ-nin əlində olmasını istəyirsiniz?” O əlavə edib ki, hər hansı davamlı beynəlxalq yanaşma, yalnız “ən qabaqcıl modellərə, ən dərin cibə və ya ən böyük silah arsenalına” sahib olanlar deyil, bütün dövlətlərə mənalı bir pay verməlidir. Sinqapurun da davam edən səylərə töhfə verdiyini bildirib. O deyib: “Bu həftə biz qabaqcıl Sİ modellərinin daha böyük təhlükəsizliyi və mühafizəsi çağırışına qoşulduq”. 20-dən çox ölkə və Avropa İttifaqı Nyu-York da UNGA -nın kənarında Finlandiya və Norveç in rəhbərlik etdiyi bir bəyannamə imzalayıb. Bu bəyannamə korporativ özünü tənzimləmə əvəzinə, qabaqcıl Sİ modelləri üzərində məcburi beynəlxalq hökumət nəzarətini tələb edir. Balakrishnan bildirib ki, Sİ üzərində qlobal əməkdaşlıq indi başlamalıdır. “Qaydalar bizi dayandırmır və ya yavaşlatmır. Onlar bizə əminlik və inam verir ki, bütün xalqlarımızın xeyrinə daha sürətli və daha effektiv hərəkət edə bilək”. Niyə Çin Sİ-ni inadla izləyir? Sentyabrın 25-də Nyu-York dakı Asia Society -nin qlobal prezidenti və baş icraçı direktoru olan Avstraliyanın keçmiş baş naziri Kevin Rudd ilə söhbətində nazir Balakrishnan ABŞ-Çin Sİ mübarizəsinə diqqət yetirib. O deyib ki, Çin Sİ yarışına dərin tarixi prizmadan baxır. 20-ci əsrin sənaye inqilabını qaçırdığı üçün, ikinci dəfə bu fürsəti əldən verməməyə xüsusilə can atır. “Çin bunu qaçırdığı üçün, bir əsrdən artıq alçaldılma və qeyri-bərabər müqavilələr yaşadı. Bu dəfə Çin bunu bir daha qaçırmaq niyyətində deyil”, – Balakrishnan ABŞ -ın Çin lə rəqabəti necə qəbul etdiyini şübhə altına alan geniş, bir saatlıq müzakirədə deyib. O bildirib: “Başa düşməlisiniz ki, bu, sadəcə Amerika ilə rəqabət, bir nömrə və ya iki nömrə olmaq məsələsi deyil, mən Çin in motivasiyalarını proqnozlaşdırıram, lakin Çin deyir: ‘bu mənim növbəmdir, günəşdə parlayacağım vaxtdır. Niyə kimsə mane olmalıdır, xüsusilə də insan istedadım, beyin gücüm varkən?’”. O deyib: “Beləliklə, Çin in perspektivindən başa düşə bilərsiniz ki, ‘mən bir əsr yarım əvvəl edilən strateji səhvi etməyəcəyəm. Bu, strateji bir fürsətdir və mən heç kimin mənə mane olmasını istəmirəm. Və mənim istədiyim tək şey bərabər oyun sahəsi və texnologiyaya çıxışdır, və bacardığım qədər sürətlə irəliləməkdir’”. Rudd qeyd edib ki, Çin Sİ yarışında qalib gəlmək üçün dövlət subsidiyalarından geniş şəkildə istifadə edir. Bu, daxili istehlakın zəif qaldığı və böyümənin ixracdan gəldiyi Çin iqtisadiyyatı na qarşı tez-tez səsləndirilən qərb tənqidinin bir hissəsidir. Balakrishnan subsidiyaların geniş istifadəsi ilə razılaşsa da, onların ölkənin Sİ sahəsindəki uğurlarını tam izah etmədiyini bildirib. O qeyd edib ki, Çin in həmçinin istehsalatda və robototexnika, elektrikli nəqliyyat vasitələri və bərpa olunan enerji sahələrində ABŞ və Qərbi Avropa ölkələrini geridə qoyan elmi və texnoloji bazası var. Çin Sİ şirkətlərini irəli aparan digər bir amil isə ucuz və effektiv Çin Sİ modellərinin yaranmasına səbəb olan kəskin daxili rəqabətdir. O deyib ki, ABŞ -ın “texnologiyanı sürətlə məhsul və xidmətlərə, şirkətlərə və gəlir gətirən maşına çevirən” uzunmüddətli ekosistem üstünlüyü var. “Hətta böyük güclərə də tərəfdaşlar lazımdır” Balakrishnan BMT-dəki çıxışında artan ticarət maneələri, təchizat zəncirindəki pozulmalar, pisləşən iqlim dəyişikliyi və kütləvi texnoloji pozulmalar fonunda çoxtərəfliliyə çağırışını yeniləyib. O deyib: “Dövlətlərarası münasibətlərimiz getdikcə xam güclə diktə olunur, burada nəticələr ölçü, təsir və məcburiyyət əsasında müəyyən edilir və bu, açıq-aydın Sinqapur kimi kiçik dövlətlər üçün aydın və hazır təhlükə yaradır”. O deyib: “Lakin vurğulamaq istədiyim məqam odur ki, hətta daha güclü dövlətlər də sonda bir qiymət ödəyəcəklər, çünki təkbaşına sərt güc təchizat zəncirlərini təmin edə, əhalini pandemiyalardan qoruya və ya qlobal istiləşməni sabitləşdirə bilməz. Hətta böyük güclərə də uzunmüddətli milli maraqlarını təmin etmək üçün tərəfdaşlar lazımdır”. O bildirib ki, sual çoxtərəfliliyə ehtiyacımız olub-olmaması deyil, onu məqsədəuyğun etməkdir. O, beynəlxalq hüquqa ardıcıl riayət edilməsini və mövcud beynəlxalq qurumların islah edilməsini təklif edib. Xüsusilə, o, Hörmüz boğazı boyunca neft, qaz və gübrə daşımalarını dayandıran İran müharibəsi ndən sonra qlobal təchizat zəncirlərini qorumaq üçün naviqasiya və uçuş azadlığının saxlanmasının vacibliyini vurğulayıb. O deyib: “Beynəlxalq naviqasiya üçün istifadə olunan boğazlardan tranzit keçid hamımız üçün bir hüquqdur”. O əlavə edib: “Bu, rüsumlara və ödənişlərə tabe olan bir imtiyaz deyil, və bu, adət hüququna əsaslanan beynəlxalq hüquqdur, yəni Unclos -a tərəf olub-olmamasından asılı olmayaraq bütün dövlətlər üçün məcburidir”. 1982-ci ildə qəbul edilmiş beynəlxalq müqavilə olan Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Dəniz Hüququ Konvensiyası (Unclos) , dünyanın okean və dənizlərindəki bütün fəaliyyətləri tənzimləyən hüquqi çərçivəni müəyyən edir. O, Sinqapur un keçmiş diplomatı Tommi Koh un sədrliyi ilə yekunlaşdırılıb. Balakrishnan deyib: “Ən böyük iqtisadiyyatlar açıq dəniz yollarına ən kiçikləri qədər asılıdır və biz Sinqapur da özümüzü eyni standarta uyğun hesab edirik”. O bildirib: “ Sinqapur boğazı ən dar yerində iki dəniz milindən azdır, lakin dünya dəniz ticarətinin demək olar ki, dörddə biri Sinqapur boğazı ndan keçir”.