Bosniya və Herseqovina nı mürəkkəb ölkə adlandırmaq azdır. Balkan yarımadası ndakı bu ölkə iqtisadi, inzibati və siyasi məsuliyyətlərini çoxmillətli mərkəzi hökumət, özünüidarə edən neytral Brçko rayonu və əsasən müstəqil fəaliyyət göstərən iki yarımmüstəqil qurum – Bosniya və Herseqovina Federasiyası (müsəlman-xorvat) və serblərin idarə etdiyi Serb Respublikası arasında bölüşdürür. Hər iki yarımmüstəqil qurum daha sonra bir neçə kanton və icmaya bölünür; mərkəzi-qərb federasiyasında əsasən bosniyalılar və bosniyalı xorvatlar, şimal və şərqdəki Serb Respublikası nda isə bosniyalı serblər yaşayır. Etnik millətçilik prinsipi ölkənin mərkəzi konstitusiya və siyasi təşkilatının əsasını təşkil edir. Bosniya konstitusiyası əsasən müsəlman olan bosniyalıları, əsasən pravoslav olan bosniyalı serbləri və əsasən katolik olan bosniyalı xorvatları bərabər hüquqlara malik “təsisçi xalqlar” kimi tanıyır. Bu gün ölkənin əhalisi təxminən 3,1 milyon nəfərdir. Təxminən yarısı bosniyalı, 31% -i serb, 15% -i isə xorvatdır. Qalan sakinlər ya Roma və Yəhudilər kimi 17 rəsmi tanınmış azlıqdan birinə aiddir, ya da son rəsmi siyahıyaalmada heç bir etnik mənsubiyyətlə özlərini eyniləşdirməyi seçməyiblər. Bosniya, Xorvat və Serb dilləri rəsmi dillər kimi tanınır. Mərkəzi hökumət üç əsas təsisçi qrupun hər birindən bir nümayəndədən ibarət rotasiyalı üçtərəfli prezidentlik tərəfindən idarə olunur. Parlamentin yuxarı palatası və əsas hökumət idarələri də bu prinsipə uyğun olaraq bölünür. Üç qrup arasında bu ciddi balans həm siyasi, həm də sosial cəhətdən həmişə qorunur, bu da tez-tez etnik maraqların və siyasi çıxılmaz vəziyyətin qərar qəbul etmə prosesinə hakim olmasına səbəb olur. Dayton Sülh Sazişləri müharibəyə son qoydu. Bu mürəkkəb, dolaşıq və tez-tez disfunksional struktur 1995-ci il Dayton Sülh Sazişləri zamanı qurulmuş və sonra konstitusiyada təsbit edilmişdir. Onun məqsədi 1990-cı illərin əvvəllərində Yuqoslaviyanın dağılması ilə başlayan Bosniya müharibəsi nə son qoymaq və üç münaqişəli etnik qrup arasında güc balansını qanuni şəkildə təmin etmək idi. 1992-ci ildən 1995-ci ilə qədər davam edən müharibə zamanı bosniyalıların və bosniyalı xorvatların silahlı qüvvələri əvvəlcə bir-biri ilə vuruşmuş, sonra isə hər üç qrup toqquşmağa başlamışdı. Daha sonra bosniyalılar və bosniyalı xorvatlar Serb Respublikası na qarşı birləşmişdilər. Müharibə boyunca qonşu Serbiya və Xorvatiya döyüşlərdə fəal iştirak etmişdilər. Döyüşlər ölkənin geniş ərazilərini viran qoymuş və saysız-hesabsız müharibə cinayətləri ilə nəticələnmişdi – bunlar arasında Sarayevonun dörd illik mühasirəsi və Srebrenitsa soyqırımı da var idi ki, burada minlərlə bosniyalı serb qüvvələri tərəfindən öldürülmüşdü. Müharibənin sonunda təxminən 100 000 insan həlak olmuşdu. Daha 2,2 milyon insan “etnik təmizləmə” adlanan hadisə nəticəsində evlərindən qovulma və zorakılıqla başqa icmalara və ya xaricə qaçmağa məcbur edilmişdi. Döyüşlər yalnız beynəlxalq ictimaiyyətin, xüsusilə də Amerika Birləşmiş Ştatları nın müdaxiləsini artırmasından sonra başa çatdı və 1995-ci ilin noyabrında Ohayo ştatının Dayton şəhəri yaxınlığındakı hərbi bazada sülh sazişi ilə nəticələndi. Beynəlxalq nəzarət – vacibdir, yoxsa artıq əhəmiyyətsizdir? Bosniya və Herseqovina Dayton sazişi nin imzalanmasından sonra beynəlxalq səviyyədə tanınsa da və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı nda təmsil olunsa da, ölkənin özü hələ də faktiki olaraq yalnız qismən müstəqildir. Dayton sazişi nin mülki aspektlərinə nəzarət etmək üçün məsuliyyət daşıyan beynəlxalq təşkilat olan Bosniya və Herseqovina üzrə Ali Nümayəndəlik Ofisi 1995-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası nın qətnaməsi ilə yaradılmışdır. Ali nümayəndə – keçən iyun ayına qədər Almaniyadan Christian Schmidt , hazırda isə ABŞ-dan Louis J. Crishock – geniş səlahiyyətlərə malikdir. O, seçilmiş məmurları vəzifədən azad edə, qanunlar qəbul edə, yeni hökumət qurumları yarada və ölkənin bütün demokratik institutlarını ləğv edə bilər. Bu səlahiyyət tez-tez Bonn Səlahiyyətləri adlandırılır, çünki onlar 1997-ci ilin dekabrında Almaniyanın Bonn şəhəri ndə keçirilən Sülhün Həyata Keçirilməsi Şurası nın iclasında müzakirə edilmişdi. 2002-ci ildən 2011-ci ilə qədər ali nümayəndə həm də Bosniya və Herseqovina üzrə AB-nin xüsusi nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Son illərdə ofisin hələ də əhəmiyyətli olub-olmaması barədə çoxlu müzakirələr aparılır. Tərəfdarlar ali nümayəndənin ölkənin birliyinin və funksionallığının zəruri təminatçısı olaraq qaldığını bildirirlər. Lakin tənqidçilər Bosniya və Herseqovina nın demokratik mədəniyyətinə mənfi təsirini qeyd edərək, ölkəni faktiki olaraq yerli siyasətçiləri öz hərəkətlərinə görə məsuliyyətdən qismən azad edən bir protektorata çevirdiyini vurğulayırlar. Separatçı ambisiyalar yenidən üzə çıxır. Ən kəskin tənqid Serb Respublikası ndan və onun ən nüfuzlu lideri Milorad Dodik dən gəlir. 2025-ci ilə qədər serb qurumunun baş naziri və prezidenti vəzifəsində olan Dodik , ofisi və onun vahid Bosniya və Herseqovina üçün təmin etdiyi beynəlxalq dəstəyi separatçı ambisiyalarına maneə kimi görür. Serbiya paytaxtı Belqrad , Moskva və getdikcə Tramp administrasiyası nın güclü dəstəyi ilə Dodik , Serb Respublikası nı Bosniya və Herseqovina dan ayırmaq üçün bir neçə fərqli ssenari ilə oynayır. Onun və Serb Respublikası nın siyasi elitasının təfsirinə görə, Bosniya və Herseqovina yüksək dərəcədə mərkəzləşdirilmiş və unitar bir dövlətdir ki, bu da bosniyalı serblərin müstəqilliyini və suverenliyini zəiflədir. Oxşar bir hiss Bosniya xorvatları nın siyasi nümayəndələri arasında da hökm sürür. Onlar ayrılığı nəzərdən keçirməsələr də, Sarayevo dakı mərkəzi hökumətdən daha çox müstəqillik əldə etməyə çalışırlar – ən azı üçüncü, xorvat qurumunun yaradılması ilə. Bu plan, təsadüfən, qonşu AB üzvü Xorvatiya hökumətinin də dəstəyini alır. AB dəstəyi “regional inteqrasiyanı təşviq etmək” məqsədi daşıyır. Hazırkı iqtisadi və siyasi iflicdən çıxış yolu Avropa İttifaqı ilə yaxınlaşmadır – Bosniya və Herseqovina da “Avropa perspektivi” adlandırılan bu yol, bütün müvafiq siyasi aktorlar tərəfindən rəsmi olaraq dəstəklənir. Bosniya və Herseqovina 2016-cı ildə AB üzvlüyü üçün rəsmi müraciətini təqdim etmiş və Avropa Şurası 2024-cü ilin əvvəlində danışıqlara başlamaq üçün yaşıl işıq yandırmışdır. Lakin üzvlük danışıqlarının faktiki başlanması hüququn aliliyi, korrupsiyaya qarşı mübarizə, mütəşəkkil cinayətkarlığın təqibi və dövlət institutlarının funksionallığı sahələrində çoxsaylı islahatların əvvəlcədən həyata keçirilməsindən asılıdır. AB 2007-ci ildən bəri Bosniya və Herseqovina nı üzvlük öncəsi yardım çərçivəsində maliyyələşdirir və ölkənin Avropa Komissiyasının Qərbi Balkanlar üçün İqtisadi və İnvestisiya Planı ndan da faydalanacağı gözlənilir. Plan “regional inteqrasiyanı təşviq etmək” məqsədi daşıyır – və nəticədə, Serb Respublikası üçün infrastruktur maliyyələşdirməsi onun davam edən separatçı ritorikası və siyasətləri səbəbindən qismən dayandırılmışdır. Bu məqalə əvvəlcə alman dilində yazılmışdır.