DURHAM , İngiltərə : Bəzilərimiz indi çətin hissləri müzakirə etmək üçün generativ süni intellektdən (gen AI) istifadə edirik. Biz çatbotdan e-poçt yazmağı və ya tətil planlaşdırmağı xahiş edə bilərik, lakin ona pis gün keçirdiyimizi və ya təqdimatla bağlı narahat olduğumuzu da deyirik. 2025-ci ildə 12-21 yaş arası 1 058 nəfər arasında ABŞ -da aparılan sorğu göstərib ki, respondentlərin 13 faizi kədərli, əsəbi və ya narahat hiss etdikdə gen AI-dən məsləhət istəyib. 18-21 yaş arası şəxslər arasında bu rəqəm 22 faiz təşkil edib. Bu tapıntılar göstərir ki, emosional və ya psixi sağlamlıq dəstəyi üçün gen AI-yə müraciət etmək gənclər arasında artıq nisbətən yayğındır. Bəs gen AI dost üçün zəif əvəzedicidirmi? İnsan tərəfindən yazılmış cavablar daha böyük dəstəyin açıq mənbəyi kimi görünə bilər. Lakin bəzi təcrübələrdə, o cümlədən öz təcrübələrimizdə, insanlar gen AI cavablarını daha yüksək qiymətləndiriblər. "FƏALİYYƏTƏ YÖNƏLİK DƏSTƏK" TƏMİN ETMƏK Mançester və Durham universitetlərindəki komandamız insanların yazdığı emosional dəstək mesajlarını ChatGPT kimi çatbotların arxasında duran sistemlər olan böyük dil modelləri (LLM) tərəfindən yaradılanlarla müqayisə edən beş təcrübə keçirdi. Bir təcrübədə 390 iştirakçı qəzəb, kədər və ya qorxu ilə bağlı vəziyyətləri təsəvvür etdi. Sonra onlar mənbəyi deyilmədən insan tərəfindən yazılmış və ya gen AI cavabını oxudular. Qəzəb və qorxu ssenariləri üçün iştirakçılar gen AI mesajlarını daha çox emosional dəstəkləyici kimi qiymətləndirdilər. Kədər üçün etibarlı fərq yox idi. Gen AI mesajları iştirakçıların bildirdiyi bəzi emosiyaları da yaxşılaşdırdı, baxmayaraq ki, nümunə dəyişirdi. Məsələn, qorxu ssenarisində onlar insan mesajlarından daha çox sakitliyi artırdılar, lakin qorxunun özündə daha böyük azalma yaratmadılar. Tapıntılarımız 23 tədqiqatın son icmalı ilə üst-üstə düşür. Ümumilikdə, insanlar gen AI mesajlarını insan tərəfindən yazılmış mesajlardan daha empatik, yəni anlayışlı və qayğıkeş görünən kimi qiymətləndirməyə meylli idilər. Tədqiqatçılar bunu “ AI üstünlüyü ” adlandırırlar. Bunun bir səbəbi ardıcıllıq ola bilər. Gen AI tələb olunan zaman strukturlaşdırılmış cavab verə bilər, insanlar isə yorğun hiss edə bilər və ya nə deyəcəklərini bilməyə bilərlər. O, həmçinin alıcının izləyə biləcəyi konkret bir təklifi ehtiva etməyə meyllidir. Təcrübələrimiz bu üstünlüyün mümkün izahlarını sınaqdan keçirdi. Bir təcrübədə, alıcının hisslərini açıq şəkildə qəbul etmək və təsdiqləmək gen AI ilə əlaqəli daha böyük emosional yaxşılaşmanı izah etmədi. İki əlavə təcrübə “fəaliyyətə yönəlik dəstək” adlandırdığımız şey üçün daha güclü sübutlar tapdı: konkret və real təkliflər. Bu praktiki yardımı ehtiva edən mesajlar daha rahatlaşdırıcı kimi qiymətləndirildi və bəzi emosional cavabları yaxşılaşdırdı, istər gen AI-dən, istərsə də insandan gəlməsindən asılı olmayaraq. İnsan mesajları müqayisə edilə bilən yardım təklif etdikdə, bu müqayisələrdə eyni dərəcədə dəstəkləyici hesab edildi. Praktiki dəstək həm də təmkin tələb edir. 2024-cü ildə aparılan bir araşdırma göstərdi ki, həddindən artıq təkliflər insanların özlərini eşidilmiş hiss etmələri üçün daha az təsirli ola bilər. Həllər təklif etməzdən əvvəl, məsləhətin insanın istədiyi olub-olmadığını soruşmaq faydalı ola bilər. Əgər belədirsə, bir idarə oluna bilən addım bir sıra vasitələrdən daha faydalı ola bilər. NİYƏ HƏLƏ DƏ İNSANLARA ÜSTÜNLÜK VERİRİK? Mesaja aid edilən mənbə onu necə qəbul etdiyimizi dəyişir. Eyni 2024-cü il araşdırması göstərdi ki, gen AI cavabları insanlara insan tərəfindən yazılmış cavablardan daha çox eşidilmiş hiss etdirir, lakin bu fayda alıcılar mesajın AI-dən gəldiyinə inandıqda azalırdı. 6 282 nəfərin iştirak etdiyi doqquz əlavə araşdırmada, eyni gen AI cavabları AI-yə aid edilməkdənsə, insan tərəfindən yazılmış kimi təsvir edildikdə daha empatik və dəstəkləyici kimi qiymətləndirildi. İştirakçılar həmçinin emosional bağlılıq axtararkən insan qarşılıqlı əlaqəsinə üstünlük verdilər, hətta bir insanı seçmək daha uzun müddət gözləmək demək olsa belə. Tədqiqatlar bunun dəqiq səbəbini hələ müəyyən etməyib. Bir ehtimal ondan ibarətdir ki, insan cavabı kiminsə vaxt və emosional səy sərf etməyə hazır olduğunu göstərir. Yaxın birindən dəstək də mövcud bir münasibət daxilində gəlir. Romantik cütlüklərlə apardığımız araşdırma alıcının qavrayışının əhəmiyyətinə dair dolayı sübutlar təqdim edir. Biz bir tərəfdaşdan digərinə çətin emosiyaları idarə etməyə kömək etmək üçün nə etdiyini soruşduq və alıcıdan tərəfdaşının nə etdiyinə inandığını soruşduq. Hər iki insan da münasibətlərini qiymətləndirdi. Alıcının tərəfdaşının səyləri haqqında qavrayışı, kömək edənin öz hesabatından daha çox hər iki tərəfdaşın münasibətlərini qiymətləndirməsi ilə ardıcıl olaraq əlaqəli idi. Ayrı bir araşdırma göstərdi ki, dəyərləndirmə və qəbuledici dinləmə daha böyük münasibət məmnuniyyəti ilə əlaqəli idi. Bu araşdırmalar əlaqələri müəyyən etdi. Onlar müəyyən dəstək formalarının daha yaxşı münasibətlərə səbəb olduğunu sübut etmədilər və ya insanların niyə insan dəstəyinə üstünlük verdiyini izah etmədilər. Lakin onlar təcrid olunmuş mesajlar arasındakı müqayisələrin nəyi nəzərdən qaçırdığını göstərirlər. Yaxın birindən gələn rahatlıq şəxsi bilik və davamlı iştirak imkanı ilə gəlir. Gen AI gəzintiyə çıxmağı təklif edə bilər, lakin özü gələ bilməz. Daha geniş tədqiqatın da mühüm məhdudiyyətləri var. Onun çoxu qısa və ya birdəfəlik mübadilələri, tez-tez təsəvvür edilən gündəlik vəziyyətləri sınaqdan keçirdi və ani reaksiyaları ölçdü. Bu, kiminsə aylarla bir çatbota güvəndiyini və ya psixi sağlamlıq böhranı zamanı ondan istifadə etdiyini bizə deyə bilməz. İnsan mesajları ümumiyyətlə yadlar tərəfindən yazılmış və ya təmsilçi nümunələr kimi hazırlanmışdı. Buna görə də təcrübələr gen AI-ni alıcını tanıyan və daha geniş şəraiti başa düşən bir dostdan gələn dəstəklə müqayisə etmədi. Praktiki dərs ondan ibarətdir ki, insanlar gen AI-nin effektiv şəkildə etdiyi şeylərdən öyrənə bilərlər. Kimsə narahat olduqda, məsləhət istəyib-istəmədiyini soruşun. Əgər istəyirsə, idarə oluna bilən konkret bir növbəti addım təklif edin. Gen AI bizə faydalı sözlər və mümkün cavablar tapmağa kömək edə bilər. İnsan münasibətləri şəxsi bilik və mesaj göndərildikdən sonra da iştirak etmək qabiliyyətini əlavə edir. Diqqətlə istifadə edildikdə, gen AI bir-birimizi dəstəkləməkdə daha yaxşı olmağımıza kömək edə bilər. Sarah A Walker Durham Universiteti ndə Təhsil Psixologiyası üzrə Dosentdir. Belen Lopez-Perez Mançester Universiteti ndə Psixologiya üzrə Mühazirəçidir. Bu şərh ilk dəfə The Conversation -da dərc olunub.