ABŞ prezidenti Donald Tramp Ukrayna nın Rusiya neft emalı zavodlarına hücumlarını qlobal dizel ixracının azalması və dünya üzrə qiymətlərin artması ilə əlaqələndirərək, prezident Volodimir Zelenski nin “dünya üçün problemlər yaratmaq istədiyini” bildirib. Tramp , Ukrayna nın “yaxşı olar ki, dayansın” deməzdən əvvəl, “razılaşma əldə edə biləcək yeni bir lider tapmalı olduğunu” irəli sürüb. Lakin digərləri Fars körfəzi regionundan emal olunmuş yanacaq ixracının azalmasında ABŞ-İsrail in İran la müharibəsini günahlandırıblar. Tramp Rusiya dan dizel idxal etmək üçün mübahisəli bir razılaşma elan etdikdən sonra – “amerikalılar üçün daha aşağı qiymətlər” vəd edərək – BBC Verify son aylarda və illərdə yanacaq tədarükünə nəyin təsir etdiyini araşdırıb. Rəqəmlər göstərir ki, həm Ukrayna , həm də İran münaqişələri qlobal dizel ixracını əhəmiyyətli dərəcədə azaltsa da, Fars körfəzi ölkələrindən tədarükün İran la müharibə səbəbindən azalması daha böyük olub. Dizelin artan qiyməti birbaşa sürücülərə təsir etsə də, qlobal təchizat zəncirlərinin əsasını təşkil edən yük maşınlarında, furqonlarda və gəmilərdə istifadə olunduğu üçün daha geniş narahatlıq doğurur. Nəqliyyat xərclərindəki hər hansı artım istehlakçılara daha yüksək qiymətlər şəklində ötürülə bilər. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası nın son məlumatlarına görə, oktyabrın 5-də ABŞ -da pərakəndə dizel qiymətlərinin orta hesabla bir qallonu 6,20 dollar (4,69 funt sterlinq ) təşkil edib ki, bu da sentyabrın 21-də qeydə alınan rekord 6,50 dollar dan bir qədər aşağıdır. İran la müharibədən əvvəl ABŞ -da bir qallon dizelin qiyməti təxminən 3,50 dollar idi. Eynilə, Böyük Britaniya da dizelin orta qiymətləri hazırda rekord həddə çatıb. Enerji Təhlükəsizliyi və Xalis Sıfır Departamenti nin məlumatları göstərir ki, oktyabrın 5-də bir litr 199 pensə başa gəlib. Kpler gəmiçilik məlumatları şirkətinin rəqəmlərinə görə, 2025-ci ildə qlobal bazara gündə təxminən 6,8 milyon barel dizel ixrac edilirdi. İxrac qlobal dizel istehlakının təxminən dörddə birini təşkil edir. Qalan hissəsi ölkələrin daxili istehsalından gəlir. 2026-cı ilin sentyabrında qlobal ixrac gündə 5,8 milyon barelə düşmüşdü – bu, gündə təxminən bir milyon barel azalma deməkdir. Bəzi ölkələr, xüsusilə ABŞ , son bir ildə dizel ixracını artırsa da, ümumi xalis qlobal ixrac azalıb. Analitiklər isə bu azalmanın dizelin pərakəndə satış qiymətinin artmasına səbəb olduğunu bildirirlər. 2025-ci ildə Rusiya gündə təxminən 810 000 barel dizel ixrac edirdi, lakin 2026-cı ilin sentyabrına qədər bu rəqəm gündə təxminən 140 000 barelə düşmüşdü – bu, gündə təxminən 670 000 barel azalma deməkdir. Rusiya ixracının azalmasının səbəblərindən biri Ukrayna nın ölkənin xam nefti dizelə çevirən emalı zavodlarına davamlı zərbələr kampaniyasıdır. Yaxın Şərq xam neftin əsas ixracatçısı olmaqla yanaşı, həm də dizel istehsalı üçün əhəmiyyətli qlobal mərkəzdir. 2025-ci ildə Fars körfəzi ölkələri – Səudiyyə Ərəbistanı , BƏƏ , Küveyt , Bəhreyn və Oman – gündə təxminən 1,4 milyon barel dizel ixrac edirdi. 2026-cı ilin sentyabrında bu rəqəm gündə təxminən 670 000 barelə düşmüşdü. Bu kəskin azalma ABŞ-İran müharibəsinin Fars körfəzi ölkələrindən Hörmüz boğazı vasitəsilə emal olunmuş dizel ixracının axınına təsiri ilə əlaqədardır. Su yolunda nəqliyyat axını İran ın tankerlərə zərbələri və ABŞ -ın İran limanlarını blokadası nəticəsində ciddi şəkildə pozulub. Gəmi izləmə firmalarının hesablamalarına görə, keçən ay su yolu ilə xam neft axını müharibədən əvvəlki səviyyələrə yaxınlaşsa da – qismən ABŞ donanmasının gəmiçiliyi qorumağa kömək etməsi səbəbindən – Yaxın Şərq dən emal olunmuş dizel axını müharibədən əvvəlki səviyyələrdən xeyli aşağı qalıb. Rəqəmlər göstərir ki, İran la münaqişə qlobal dizel ixrac həcminin azalmasına Ukrayna müharibəsindən daha çox təsir edib. Rusiya dan ixrac gündə təxminən 670 000 barel azalıb, Yaxın Şərq dən isə təxminən 810 000 barel azalma müşahidə olunub. Robert Gordon Universiteti nin Enerji Keçidi İnstitutu nun direktoru Paul de Leeuw BBC Verify -ə bildirib: “ ABŞ-İran münaqişəsi 2026-cı ildə qlobal enerji bazarlarına böyük şok yaşatdı, lakin davam edən Rusiya-Ukrayna münaqişəsi indi Rusiya neft emalı zavodlarını sıradan çıxararaq bu təzyiqi gücləndirir”. Onun şərhlərini Commodity Context -in neft analitiki Rory Johnson da təsdiqləyərək bildirib ki, Ukrayna nın hücumları “müharibənin ağrısını Rusiya torpaqlarına gətirir və dünyanın ikinci ən böyük dizel ixracatçısını bazardan çıxarır”.