İndoneziya onilliyin ən pis meşə yanğınları mövsümü ilə mübarizə apararkən, zəhərli duman regionda milyonlarla sakini boğur. Kalimantan və Sumatra adalarındakı hava təhlükəli səviyyədə qeydə alınan hava keyfiyyəti ilə qorxunc kəhrəba rənginə çevrilib. Duman – həm də tüstü kimi tanınır – İndoneziyanın sərhədlərindən kənara, qonşu ölkələrə də yayılıb və ictimai sağlamlıq narahatlıqlarına səbəb olub. Bu, Sinqapurun siluetini gizlədib və Malayziyada bəzi məktəblərin bağlanmasına səbəb olub. İndi isə əkin sahələrini yandırmaqda günahlandırılan şirkətlərə, eləcə də onları dayandırmaqda çətinlik çəkən hakimiyyət orqanlarına qarşı qəzəb artır. İllik quraq mövsüm yanğınları bu il qeyri-adi dərəcədə güclü El Niño – dünya üzrə hava şəraitini dəyişdirən təbii iqlim fenomeni səbəbindən xüsusilə şiddətli olub. Müstəqil meşə monitorinqi platforması Nusantara Atlasın məlumatına görə, İndoneziyada 1 043 377 meşə yanğını ocağı qeydə alınıb və ümumilikdə 900 000 hektar ərazi yanıb. İndoneziyanın meşələrində və torf sahələrində bu yanğınların çoxu torpağı təmizləmək üçün bitki örtüyünün yandırılması – “yandırıb-yaxma” kimi tanınan bir təcrübə nəticəsində baş verir. Bu, ənənəvi olaraq İndoneziyada fermerlər tərəfindən yeni məhsullar üçün qida maddələri ilə zəngin torpaq yaratmaq üçün istifadə edilən kənd təsərrüfatı metodudur. Lakin bu gün bu yanğınların çoxu kommersiya təsərrüfatı ilə əlaqələndirilir və daha böyük miqyasda baş verir – və onları idarə etmək daha çətindir. Aktivistlər və hökumət araşdırmaları dəfələrlə bəzi şirkətləri böyük əraziləri təmizləmək üçün yanğını ucuz bir üsul kimi istifadə etməkdə günahlandırıblar. Yandırıb-yaxma əkinçiliyi İndoneziyada qanunsuz olsa da, qadağanın tətbiqi uzun müddət çətin olub. Lakin bu il davamlı duman İndoneziya hakimiyyətini cinayətkarları cəzalandırmaq üçün səyləri artırmağa sövq edib. İndoneziya Prezidenti Prabowo Subianto yandırıb-yaxma əkinçiliyinə qarşı daha sərt sanksiyalar tətbiq etməyə çağırıb və bu təcrübəni “ekoloji terrorizm” adlandırıb. Keçən ay İndoneziya hakimiyyəti meşə yanğınları ilə əlaqəli 26 şirkətin fəaliyyət lisenziyasını dayandırdığını və digərləri ilə bağlı araşdırmalara başladığını elan etdi. Rəsmilər cinayət elementləri olan işlərin məhkəməyə veriləcəyinə söz verdilər. Lakin duman problemi fonunda mübahisələrə təkcə İndoneziya şirkətləri cəlb olunmayıb. Bu ay dərc olunan Greenpeace hesabatında İndoneziyada meşə yanğınlarının baş verdiyi torpaq sahələri ilə əlaqəli Sinqapur və Malayziyada yerləşən müəssisələr müəyyən edilib. Buraya Sinqapurda yerləşən palma yağı şirkəti First Resources daxildir. Greenpeace-in məlumatına görə, avqust və sentyabr ayları arasında onun iki İndoneziya törəmə şirkəti tərəfindən idarə olunan ərazidə 30-dan çox duman mənbəyi qeydə alınıb. First Resources BBC-yə verdiyi açıqlamada, “bütün əkin fəaliyyətlərində ciddi sıfır yanma siyasəti” yürütdüyünü və “əməliyyatlarımız boyunca möhkəm yanğın profilaktikası, monitorinqi və yanğınsöndürmə tədbirləri” tətbiq etdiyini bildirdi. Greenpeace həmçinin Malayziya plantasiya qrupu Kuala Lumpur Kepongu da adlandırıb, hansının ki, törəmə şirkəti PT Menteng Jaya Sawit Perdana İndoneziyada 19 duman mənbəyinin qeydə alındığı ərazini idarə edirdi. Kuala Lumpur Kepong verdiyi açıqlamada, yanğınların “əksəriyyətinin” konsessiya ərazisindən kənarda başladığını və hamısının söndürüldüyünü bildirdi. “Biz torpaq hazırlığı və ya hər hansı digər məqsəd üçün açıq yanğınların istifadəsini əməliyyatlarımızda qəbul etmirik və ya icazə vermirik”, – deyə bildirilib. Hökumətlərin cinayət törədən şirkətlərə qarşı sanksiyaların tətbiqində nə dərəcədə effektiv olacağı hələ dəqiq deyil. 2014-cü ildə Sinqapur hökumətə dumana töhfə verən yerli və xarici firmalara qarşı tədbir görməyə imkan verən Sərhədlərarası Duman Çirklənməsi Aktını qəbul etdi. Növbəti il Sinqapurda güclü duman müşahidə edildikdə, hakimiyyət orqanları yeni qanun əsasında onları mühakimə etmək məqsədilə yanğınla torpaq təmizlədiyi düşünülən bir neçə İndoneziya şirkətinə çağırış vərəqələri göndərdi. Lakin bu, Cakartanın kəskin qəzəbinə səbəb oldu, hansı ki, bu addımın ikitərəfli əlaqələrə zərər verdiyini bildirdi. İndoneziyanın əməkdaşlıqdan imtina etməsi ilə Sinqapur hakimiyyəti şübhəli şirkətlər haqqında məlumat əldə edə bilmədiklərini bildirdi. Həmçinin 2015-ci ildə İndoneziyanın o zamankı vitse-prezidenti Yusuf Kalla Sinqapurluları qəzəbləndirmişdi, o, demişdi ki, “11 ay ərzində İndoneziyadan gələn təmiz havadan zövq aldılar və bizə heç vaxt təşəkkür etmədilər... bir ay dumandan əziyyət çəkdilər və əsəbiləşdilər”. Keçən həftə sonu İndoneziyanın hökumət kommunikasiya agentliyinə rəhbərlik edən Syahganda Nainggolan , şiddətli meşə yanğınlarının insan nəzarətindən kənarda olduğunu və qonşu Sinqapur və Malayziyadakı oksigenin “bizim meşələrimizdən gəldiyini” söylədikdə oxşar gərginliklər yenidən ortaya çıxdı. “Tüstü olmayanda biz oksigen göndəririk”, – deyə o, sosial mediada geniş yayılan bir videoda əlavə etdi, bu da Malayziyalılar və Sinqapurlular tərəfindən tənqid və istehzaya səbəb oldu. Lakin İndoneziya keçmişdə dumana səbəb olduğuna görə qonşularından üzr də istəyib. Bu il İndoneziya rəsmiləri meşə yanğınları ilə mübarizəyə kömək təklif etdikləri üçün Sinqapur və Malayziyaya təşəkkür ediblər – baxmayaraq ki, rəsmi olaraq beynəlxalq dəstək istəməyiblər. İndoneziyada vətəndaş cəmiyyəti tərəfindən hökuməti tədbir görməyə məcbur etmək üçün səylər göstərilib. Qərbi Kalimantan əyalətinin Pontianak şəhərində bir neçə qrup İndoneziya hökumətinə və Prabowoya qarşı təkrarlanan zəhərli dumana görə “kobud səhlənkarlıq” ittihamı ilə kollektiv iddia qaldırıb. Onlar hökumətin dumanı milli fəlakət elan etməsini istəyirlər ki, bu da səhiyyə xərclərinin ödənilməsi kimi bərpa tədbirlərinə imkan verəcək. Oxşar bir iş keçən il Cənubi Sumatrada qaldırılmışdı, lakin rədd edildi. Bu arada, Kalimantan və Sumatrada hava çirklənməsinin səviyyəsi həftələrdir təhlükəli səviyyədə qalıb. Hər gün zəhərli dumanla mübarizə aparmaqdan başqa çarəsi olmayan bir çox insan var. “Nəfəsim daralır və indi hava udmaqdan başım ağrıyır. Amma hələ də işləməliyəm”, – deyə Sumatra adasındakı Pekanbaru şəhərində 63 yaşlı motosiklet taksi sürücüsü İmrayedi keçən həftə BBC Indonesian-a bildirib. “Hökumət bizim kimi sadə insanları da düşünməlidir. Zəhmət olmasa, bu duman probleminin dərhal həll edilməsi üçün bir həll yolu tapmaq üçün tədbir görün.”