Sabahınız xeyir, biznes, maliyyə bazarları və dünya iqtisadiyyatı ilə bağlı davamlı xəbərlərimizə xoş gəlmisiniz. Bu il hökumətin borclanma xərclərindəki sıçrayış, siyasətçilərin illik görüşü üçün Banqkokda toplaşdığı bir vaxtda Beynəlxalq Valyuta Fondunda (BVF) narahatlıq doğurur. Bu səhər dərc olunan yeni fiskal monitorinq hesabatında BVF xəbərdarlıq edir ki, suveren istiqraz gəlirlərinin artması hökumətlərin borclanmanı nəzarətdə saxlamağa çalışdığı bir vaxtda üzləşdiyi “fiskal riskləri artırıb”. Fond qeyd edir ki, yüksək borclanma xərcləri yüksək borc dövründə fiskal təzyiqləri artırır və etibarlı konsolidasiyanı daha təcili edir. Və o, tədbir tələb edərək xəbərdarlıq edir ki, “ölkələr nə qədər çox gözləsələr, tənzimləmə bir o qədər ağrılı olar”. Lakin bunu demək asandır! Məsələn, Fransa illik kəsirini ÜDM-in 5%-nə endirəcək büdcəni qəbul etmək üçün mübarizə aparır. Böyük Britaniyada isə kansler Con Hili bu ayın sonunda büdcəsində sosial müavinətlərin azaldılmasını təklif edərsə, öz deputatları ilə mübarizəyə girə bilər. BVF qeyd edir ki, fevraldan – İran müharibəsi başlayandan və neft qiymətləri sıçrayış edəndən bəri – G7 ölkələri üçün orta 10 illik dövlət istiqrazının gəlirliliyi 1 faiz bəndindən çox artaraq, son iyirmi ildəki ən yüksək səviyyəsinə çatıb. Qlobal ictimai borcun İkinci Dünya Müharibəsindən dərhal sonra ilk dəfə olaraq qlobal ÜDM-in 100 faizini keçəcəyi gözlənildiyi bir vaxtda, borclanma xərclərinin bu qədər yüksəlməsi yaxşı hal deyil. “Böyük inkişaf etmiş iqtisadiyyatlarda yüksək borc, xərcləmə təzyiqləri və qarşıdakı illərdə böyük istiqraz emissiyası perspektivi investorların daha uzunmüddətli istiqrazları saxlamaq üçün tələb etdiyi gəlirliliyə yuxarı istiqamətdə təzyiq göstərir. Böyük iqtisadiyyatlarda daha yüksək baza gəlirləri sərhədləri aşa bilər, bu da başqa yerlərdə borc dinamikasını pisləşdirir. BVF qeyd edir ki, dövlət borclarına xidmət xərcləri artıq kəskin şəkildə artıb. Məsələn, ABŞ-da faiz ödənişlərinin pandemiyadan əvvəl ÜDM-in təxminən 2,8%-dən 2031-ci ildə 5,7%-ə qədər artacağı proqnozlaşdırılır ki, bu da Sosial Təminata proqnozlaşdırılan xərclərə təxminən bərabərdir. Bu, faiz ödənişlərinin bu gün vergi gəlirlərinin 15%-dən çoxunu istehlak etdiyi aşağı gəlirli ölkələr üçün daha pisdir. BST saat 9:00 : Xarici işlər naziri Ed Miliband Banqkokda BVF-nin illik iclasında çıxış edir. Debt Justice təşkilatının siyasət direktoru Tim Cons , Ed Milibandın inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlar üçün borc üzrə “yeni razılaşma” çağırışını alqışlayıb: “Biz Ed Milibandın Böyük Britaniyanın G20 Sədrliyi dövründə borc üzrə fəaliyyətə sadiqliyini alqışlayırıq. O, borcun azaldılması sisteminin təcili olaraq yenidən qurulmasına ehtiyac duyulduğunu söyləməkdə haqlıdır. Buraya daha dərin borc yüngülləşdirməsi, danışıqlar zamanı ödənişlərin dayandırılması və özəl kreditorların iştirakını təmin edən tədbirlər daxil olmalıdır.” “Ən əsası, özəl kreditorlar borcun azaldılması sxemlərinin xərcini bölüşməlidirlər. Əks halda, dövlət pulu investisiya üçün istifadə olunmaq əvəzinə, sadəcə özəl kreditorları xilas edəcək.” Ed Milibandın bu gün BVF iclasında çıxış etməsi gözlənilir və iqtisadiyyat redaktorumuz Hizer Stüart onun planları haqqında məlumat verib: Xarici işlər naziri Ed Miliband , borc yükü altında mübarizə aparan hökumətlər üçün “yeni razılaşma” çağırışı edərək, qlobal maliyyə sisteminin inkişaf etməkdə olan ölkələrə xidmət etmədiyini iddia edəcək. Böyük Britaniyanın diplomatik çəkisini təcili islahatlara yönəltməyi vəd edərək, o, 2005-ci ildə son Leyboristlər hökuməti dövründə Gleneagles sammitinin – Yoxsulluğu Tarixə Çevir kampaniyasının kulminasiya nöqtəsinin nümunəsini xatırladacaq. “Qlobal maliyyə sistemi və həqiqətən də qlobal nizam borc, dayanıqlılıq və iqlim məsələlərində inkişaf etməkdə olan ölkələrə xidmət etmir. Bu, təkcə dəyərlərimizə qarşı deyil, həm də milli maraqlarımıza ziddir,” Milibandın deyəcəyi gözlənilir. “Yaşadığımız qarşılıqlı əlaqəli dünyada, hər zamankından daha çox, üzləşdiyimiz imkanlar və çətinliklər kollektivdir.” Çərşənbə günü Banqkokda çıxış edən o, Dünya Bankını və digər çoxmillətli inkişaf banklarını (MDB) yüksək borclanma xərcləri ilə tələyə düşmüş hökumətlərin yükünü yüngülləşdirmək üçün mövcud resurslarından istifadə etməyə çağıracaq. “Bizə MDB-lər vasitəsilə inkişaf etməkdə olan ölkələrin borcu ilə bağlı tədbirlər lazımdır,” onun deyəcəyi gözlənilir. “Bu ölkələri daha uzun müddət ərzində borclarını ödəməyə dəstəkləmək üçün beynəlxalq maliyyə institutlarının balans hesabatlarından istifadə edən və ən əsası, onlara qiymətli fiskal məkan vermək üçün daha yaxşı faiz dərəcələri ilə yenidən maliyyələşdirməni təmin edən tədbirlər.” BVF iclasından kənarda, Heathrow hava limanının rəhbəri üçüncü uçuş-eniş zolağının tikilməməsinin “böyük itirilmiş fürsət” olacağını iddia edib. Tomas Voldbye BBC Radio 4-ün Today proqramına bildirib ki, baş nazir Endi Börnham genişlənməni dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini deməkdən imtina etdikdən sonra hökumətin layihə ilə bağlı mövqeyini “bilmək yaxşı olardı”. Bu gün parlamentin nəqliyyat komitəsi qarşısında məsələni müzakirə etmək üçün çıxış etməsi gözlənilən Voldbye xəbərdarlıq edib ki, üçüncü uçuş-eniş zolağı bloklanırsa, Heathrow-un səhmdarları Böyük Britaniyada deyil, dünyanın başqa yerlərində investisiya edəcəklər: “Bu, bu pulu başqa yerə ayırmaq deyil. Bu, özəl puldur. Bu, dövlət pulu deyil. Buna görə də, Böyük Britaniyaya getməyəcək. Düşünürəm ki, bu ölkə üçün həqiqətən də kədərli, böyük itirilmiş fürsət olardı.” Banqkokun başqa bir yerində, İngiltərə Bankının baş iqtisadçısı Hyu Pill , maliyyə bazarlarının gələn il Böyük Britaniyada faiz dərəcələrinin dörd dəfə artırılmasını gözləməklə həddən artıq həyəcanlandığını irəli sürüb. BVF iclasının kənarında çıxış edən Pill deyib: “Dörd 25 baza bəndi artımı və sairə üçün bazar qiymətləndirməsinə əməl etməyimiz açıqdırmı? Buna görə də, mən bir qədər şübhəli olardım. Düşünürəm ki, özümüzü doğru mövqeyə gətirməyimiz vacibdir. Düşünürəm ki, bu sahədə görəcəyimiz işlər var. Düşünürəm ki, bu, indi getdikcə daha aydın görünür. Lakin gələn il dörd artım uyğundurmu?” Bu səhər bazar qiymətləndirməsinə baxsaq, noyabrda faiz artımı çox ehtimal olunur ( 92% ehtimal ). Bazarlar daha sonra gələn sentyabra qədər daha üç faiz artımı gözləyir. İngiltərə Bankının sədri Endryu Beyli və BVF-nin idarəedici direktoru Kristalina Georgiyeva süni intellekt dövründə kiberhücumların artan riskləri ilə bağlı sərt xəbərdarlıq ediblər. Georgiyeva Şərqi Avropada böyüdüyü uşaqlığını xatırladıb, o zaman ehtiyatlı vətəndaşlar sistemə etibar etmədikləri üçün pullarını yatağın altındakı ayaqqabı qutusunda saxlayırdılar. “Bu gün məni narahat edən odur ki, fırıldaqçılığın sürəti, miqyası və xərcləri artdığı bir vaxtda, bu əyridən qabağa keçməyi bacarmasaq, yataqlarının altında ayaqqabı qutuları olan çoxlu insanlarla qarşılaşa bilərik.” Beyli razılaşaraq, bu həftə Anthropic-dən gələn xəbərdarlığı qeyd edib ki, qanunsuz süni intellekt agentləri gündəlik cihazları ələ keçirmək üçün “öz-özünə çoxalma” qabiliyyətinə malik ola bilərlər. “Əgər süni intellektlə bağlı bu mübahisənin əsasında nəyin durduğunu deməyə çalışsanız? Mənim üçün bu, texnologiyaya etibar və bu etibarı texnologiyada əldə etmək üçün insan nəzarəti ilə bağlıdır,” o deyib və əlavə edib: “Bir anlıq idman metaforasından istifadə edəcəyəm. Düşünürəm ki, bu texnologiya, bilirsiniz, hücumu silahlandırır, lakin müdafiəni də silahlandıra bilər.” Və o, böyük texnologiya şirkətlərini platformaları vasitəsilə törədilən fırıldaqçılığa görə daha çox məsuliyyət götürməyə çağırıb. Onların bugünkü statusunu Böyük Britaniyada qəzetlər kimi nəşrlərin hüquqi statusu ilə müqayisə edərək, o, nəşr etdikləri hər şeyə görə məsuliyyət daşıdıqlarını deyib: “Biz olduqca ifrat bir mövqeyə keçmişik ki, bu platformalar hər kəs üçün açıqdır və platformanın təmin edilməsinə görə orada olanlara görə heç bir real məsuliyyət yoxdur. Bilirsinizmi? Hər şey oradadır. Yaxşı, pis və inanılmaz dərəcədə çirkin və tamamilə cinayətkar və dəhşətli.” “Mən insanları barmaqla göstərib ‘sən pis adamsan’ demirəm. Dediyim odur ki, hər yerdə məsuliyyət var. Və biz hər kəsin bu məsuliyyəti başa düşdüyü bir dünyaya doğru inkişaf etməliyik, və hər kəs problemin həllində iştirak etməlidir, çünki bu, indi istifadə olunan media nəzərə alınmaqla, təkcə maliyyə tərəfindən edilə bilməz. Biz demişik ki, ‘baxın, biz hamımız birlikdəyik.’ Böyük texnologiya platformalarını təmin edən şirkətlər, hamımızın tanıdığı, qlobal miqyasda məşhur adlar, siz bunun bir hissəsi olmalısınız.” Cütlük BVF/Dünya Bankının illik iclaslarında “fırıldaqçılığa qarşı maliyyə xidmətləri üçün Banqkok planını ” işə salmaq üçün bir paneldə çıxış edirdilər. Çərşənbə səhəri Banqkokda BVF/Dünya Bankının illik iclaslarında BVF-nin idarəedici direktoru Kristalina Georgiyeva açılış mətbuat konfransını keçirdi, iqtisadiyyat redaktorumuz Hizer Stüart yazır. O, BVF-nin ABŞ da daxil olmaqla böyük iqtisadiyyatları daha sərt fiskal siyasətlər tətbiq etməyə çağırmasını həvəslə təkrarladı. “Çatlar genişlənmədən əvvəl fiskal evi təcili təmir edin,” o dedi – və daha sonra: “Əsaslar vacibdir. Evinizi qaydaya salın. Əks halda, xalqınız, biznesləriniz bunun bədəlini ödəyəcək.” O, Çin də daxil olmaqla böyük ticarət və fiskal profisitləri olan ölkələr ilə ABŞ kimi dərin kəsirləri olan ölkələr arasındakı balanssızlıqları vurğuladı. “Profisit ölkələri daxili istehlakı artırmalıdır. Kəsir ölkələri daha çox qənaət etməli, borcları azaltmalı, kəsirləri zamanla azaltmalıdır.” Georgiyevadan Avropadakı fiskal şərtlər – o cümlədən Fransanın büdcə çətinliyi; və Böyük Britaniyanın kəsirini azaltmaq planına baxmayaraq, istiqraz gəlirlərinin niyə bu qədər yüksək qalması barədə də soruşuldu – bu planı BVF bu həftə tərifləmişdi. “Biz başa düşməliyik ki, bu, təkcə sistemli əhəmiyyətli, əhəmiyyətli bir iqtisadiyyat deyil, həm də London maliyyə icması üçün dünyanın paytaxtlarından biridir. Və ənənəvi olaraq Böyük Britaniyada hökumətin nə etdiyinə, nə baş verdiyinə nisbi olaraq daha çox diqqət yetirildiyini – bir qədər daha çox həssaslıq gördük.” “Düşünürəm ki, Böyük Britaniya hökuməti kursu davam etdirməli olduğunu bilir: onlar səyahət istiqamətinə olan bu inamı təsdiqləməlidirlər.” Fransa ilə bağlı o, hökumətin gələcək kəsirləri azaldan və maliyyə bazarlarını sakitləşdirə biləcək bir büdcəni qəbul etmək perspektivləri barədə “müsbət” olduğunu israr etdi; lakin ölkənin çətinliklərinin zərbə təsirləri olduğunu irəli sürdü. “Biz Avrozonada , hətta ənənəvi olaraq gəlirləri heç vaxt dəyişməyən ölkələrdə belə, gəlirlərin yuxarıya doğru hərəkət etməsi baxımından bir təsir görürük.” Müdafiə xərclərini artırmaq təzyiqi hökumətin borclanmasını artıran başqa bir faktordur – və Avropa ölkələri bunu yüksək vergilər və ya borclanma əvəzinə xərclərin azaldılması yolu ilə maliyyələşdirməli ola bilərlər, Fond qeyd etdi. Bu gün Banqkokda çıxış edən BVF-nin fiskal işlər departamentinin rəhbəri Rodriqo Valdes jurnalistlərə deyib: “Düşünürəm ki, ölkələrin makro perspektivdən nə etməli olduğu onların ilkin mövqeyindən çox asılıdır. Ümumiyyətlə, müdafiə xərcləri davamlı olacaq, buna görə də onu müvəqqəti olaraq borcla təmin etsəniz belə, bir nöqtədə bu borcun bu hissəni əbədi maliyyələşdirə bilməyəcəyini qəbul etməyə hazır olmalısınız. Və ikinci məsələ odur ki... ümumiyyətlə, Avropada gəlir nisbətləri həqiqətən yüksəkdir. Beləliklə, daha çox gəlir üçün yer asan deyil: bu, sonda təhrif edir. Buna görə də, xərcləmənin arxasında duran sosial müqavilə haqqında müzakirə çox, çox təcilidir.” “Bu xərcləmə təzyiqlərinin bir çoxunun davamlı olacağı nəzərə alınmaqla, çətin kompromislər olacaq və ölkələr ictimaiyyətlə ünsiyyət, dialoq və müzakirə yolu ilə prioritetlərin nə olduğunu, nəyin birinci gəlməli olduğunu və hökumətlərin nəyə xərcləməli olduğunu diqqətlə qiymətləndirməli olacaqlar.”