İran hərbçiləri dünyanın ən əhəmiyyətli enerji nəqli yollarından biri olan Hörmüz boğazı nda gəmiləri hədəf almaq üçün yeni bölmələr yerləşdirərək nəzarəti genişləndirdiyini bildirib. Bu, Tehran və Vaşinqton arasında su yoluna nəzarət uğrunda gedən gərgin mübarizə fonunda baş verir. Birləşmiş Ştatlar ın İran ın cənub limanlarına dəniz blokadası və sərtləşən sanksiyalar fonunda Tehran dəfələrlə bildirib ki, boğazın yenidən açılması ilə bağlı tələblərini yerinə yetirmək üçün Vaşinqton a təzyiq göstərmək məqsədilə hərbi və diplomatik səylərini davam etdirəcək. Tehran ın son açıqlaması su yolunda hücumların artması və sentyabrda müharibədən əvvəlki səviyyəyə qayıdan xam neft axınından sonra neft tranzitinin azalması ilə üst-üstə düşür. Birləşmiş Krallıq dakı York Universiteti nin politoloqu Kris Fezerstoun (Chris Featherstone) Al Jazeera -ya bildirib ki, artan hücumlar və onların enerji axınlarına təsiri boğazın neft ixracı üçün əsas yol kimi kövrəkliyini nümayiş etdirir. Bəs nə baş verir və Hörmüz boğazı na indi kim nəzarət edir? İran Hərbi Dəniz Qüvvələri nin verdiyi məlumata görə, Press TV -nin çərşənbə axşamı yayımladığı xəbərə əsasən, “zədələnmiş və yanmış tankeri müəyyən etdikdən sonra Hörmüz boğazı nın şərqində, Oman dənizi və Ərəb dənizi boyunca” yeni bir formasiyada əməliyyat bölmələri yerləşdirib. Hərbi dəniz qüvvələri bu bölmələrin “regionda düşmən fəaliyyətlərinə və dəniz nəqliyyatına real vaxt rejimində nəzarət edəcəyini” bildirib. O, həmçinin gəmiləri transponderlərini söndürməməyə çağırıb və ərazidən təhlükəsiz keçid üçün İran silahlı qüvvələri ilə koordinasiya etməyə təkid edib. Ayrı-ayrılıqda, bir İran rəsmisi Reuters xəbər agentliyinə bildirib ki, Tehran təxminən 10 gün əvvəl öz məhdudiyyətlərini pozduğunu düşündüyü gəmilərə qarşı müxtəlif hücum taktikaları tətbiq etməyə başlayıb və bu da belə gəmilərə hücumların artmasına səbəb olub. Rəsminin sözlərinə görə, strategiya hücumların növü, eləcə də sürətində dəyişikliyi əhatə edir, əsas məqsədlərdən biri isə ABŞ -da noyabr ayında keçiriləcək aralıq seçkilərin nəticələrinə təsir etməkdir. Hörmüz boğazı ndakı gəmilər fevralın sonlarında ABŞ və İsrail in İran a qarşı müharibəsi başlayandan bəri ən pis hücum dalğasını yaşayır. Dəniz nəqliyyatını izləmə firması Kpler -in məlumatına görə, sentyabrın 28-dən oktyabrın 4-dək boğazda 10 tanker vurulub, oktyabrın 5-də isə daha bir hücum baş verib. Böyük Britaniya Dəniz Ticarət Əməliyyatları Mərkəzi (UKMTO) oktyabrın 6-dan oktyabrın 14-dək 15 digər hücum qeydə alıb ki, bunlardan 11 -i son dörd gündə baş verib. UKMTO bildirib ki, bunlara çərşənbə axşamı Hörmüz boğazı nda naməlum mərmilərlə vurulan bir konteyner gəmisi və bir tanker daxildir. İran iddia edir ki, su yolundakı hücumları və məhdudiyyətləri ABŞ-İsrail müharibəsinə cavab olaraq milli təhlükəsizlik və özünümüdafiə məsələsidir. İran hakimiyyəti həmçinin müharibə zamanı boğazdan daha çox enerji ixracına imkan verən ABŞ -ın dəstəklədiyi şattl sistemini pozmaq niyyətində olduğunu bildirib. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri nin rəhbərlik etdiyi Birgə Dəniz Məlumat Mərkəzi (JMIC) bazar günü verdiyi son hesabatında Hörmüz boğazı nda ticarət gəmiçiliyinə təhlükənin “ciddi” olaraq qaldığını, bunun ikinci ən yüksək səviyyə olduğunu qeyd edib. JMIC bildirib ki, İran İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusu nun (IRGC) hücumları, “hücum cəhdləri və/və ya təqib fəaliyyətləri, o cümlədən pilotsuz uçuş aparatlarının (PUA) uçuşu, ticarət gəmiçiliyinin hədəfli müşahidəsi və bəzən VHF ilə çağırışlar davam edib”. PUA pilotsuz uçuş aparatı və ya dron deməkdir, VHF ilə çağırış isə İran qüvvələrinin beynəlxalq rabitə kanallarında keçən ticarət gəmiləri ilə şifahi əlaqə saxlamaq, onları izləmək və qorxutmaq üçün standart dəniz radiosundan istifadə etməsinə aiddir. ABŞ-İsrail in İran a qarşı müharibəsi fevralın 28-də başlamazdan əvvəl, Hörmüz boğazı adətən gündə təxminən 125 böyük ticarət gəmisini idarə edirdi və buradan keçən yüklər qlobal xam neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünün təxminən 20 faizini təşkil edirdi. ABŞ-İsrail hücumlarına cavab olaraq, İran boğazı faktiki olaraq bağlayıb və onun qaydalarını pozmağa çalışan gəmilərə hücumları artırıb. Bu arada, Vaşinqton da İran limanlarına blokadanı davam etdirib. Lakin sentyabrda Hörmüz dən keçən Körfəz neft axınları, İran istisna olmaqla, müharibədən əvvəlki səviyyələrin 81 faizindən çoxuna bərpa olunub, daha geniş Yaxın Şərq dən xam neft ixracı isə ay ərzində 14 gün müharibədən əvvəlki səviyyələri ötüb, Kpler bildirib. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri nin müşayiəti ilə getdikcə daha çox neft tankeri keçməyə başlamışdı. İran təhlükəsi gəmi heyətinə böyük bonuslar ödənilməsi, sığorta dərəcələrinin çox yüksək qalması demək idi və bəzi analitiklər Körfəz ölkələri nin tankerlərin tranzit etməsinə icazə vermək üçün İran a pul ödəyə biləcəyindən şübhələnirlər. Bu o deməkdir ki, regiondan daha çox neft ixrac edilsə də, xam neft qiymətləri yüksək qalırdı. Lakin son günlərdə İran hücumlarının artması vəziyyəti dəyişib. Kpler -in məlumatına görə, oktyabrın 11-də su yolundan cəmi 2,9 milyon barel neft keçib ki, bu da bu ayın ən aşağı səviyyəsidir. Oktyabrın 8-də isə boğazdan təxminən 20,8 milyon barel neft keçmişdi. Müharibədən əvvəlki orta göstərici gündə 17,1 milyon barel idi. Çərşənbə günü səhər neft qiymətləri yüksəlməyə davam edib, Brent markalı xam neft fyuçersləri 00:30 GMT-yə qədər 89 sent və ya 0,8 faiz artaraq 106,58 dollar /barelə çatıb. Brent fyuçersləri çərşənbə axşamı 105,69 dollar /barellə bağlanmışdı, West Texas Intermediate isə 94,14 dollar da sabitləşmişdi. Çərşənbə günü ABŞ hərbi rəsmisi Reuters -ə təsdiqləyib ki, İran Hörmüz boğazı nda taktikalarını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Rəsmi qeyd edib ki, Vaşinqton İran ın radar imkanlarının çoxunu məhv etdikdən sonra IRGC potensial hədəfləri, o cümlədən ABŞ hərbi dəniz gəmilərini müəyyən etmək üçün kiçik qayıqlarda silahsız müşahidəçilərdən istifadə etməyə başlayıb. Rəsmi bildirib ki, ABŞ hərbçiləri İran müşahidəçilərinin dhowlardan fəaliyyət göstərərək hədəfləri IRGC -yə bildirdiyini müəyyən edib və əlavə edib ki, ABŞ qüvvələri belə bir gəmi ilə qarşılaşıb, içindəkilərə gəmini tərk etməyi əmr edib və sonra onu məhv edib. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) da IRGC komandirinin Tehran ın Hörmüz boğazı na nəzarət etdiyi və yaxınlaşan ABŞ hərbi gəmilərini batıracağı iddialarını rədd edib. CENTCOM X-də bildirib: “ IRGC -nin hərbi dəniz komandirinin hərbi dəniz qüvvələri yoxdur. Amerika qüvvələri və regional tərəfdaşlar Hörmüz boğazı na açıq şəkildə nəzarət edirlər”. Hərbi komandanlıq əlavə edib ki, ABŞ qüvvələri bazar ertəsi Körfəz tərəfdaşlarına strateji boğazdan 19 milyon bareldən çox xam neft göndərməyə kömək edib. Müharibə başlayandan bəri İran Hörmüz boğazı nı faktiki olaraq bağladığı üçün, ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri nin İran ın gəmilərə hücumları nəticəsində yaranan enerji böhranı fonunda Körfəz ölkələri nin neft və digər əmtəələri ixrac edə bilməsi üçün bir marşrut açdığı bildirilir. Bazar günü gecə İran ın təhlükəsizlik rəisi Möhsen Rezayi (Mohsen Rezaei) iddia edib ki, ABŞ Mərkəzi Komandanlığı Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri hərbçilərinin köməyi ilə nefti daha böyük tankerlərə köçürmək üçün kiçik gəmilərdən istifadə edir. O bildirib ki, bu ABŞ şattl sistemi Tehran üçün açıq hədəfdir və İran həftələrdir hər gecə beş-altı iştirakçı gəmini vurur. “Siz qaçaqmalçılıq edirsiniz, lakin boğaz İran ın nəzarətindədir və biz onu idarə edirik”, – o iddia edib. Bu, son həftələrdə enerji ixracının müharibədən əvvəlki səviyyələrə çatdığını alqışlayan ABŞ Prezidenti Donald Tramp a yönəlmiş bir istehza kimi görünürdü. İran iddia edib ki, ABŞ Hörmüz boğazı nın tam açılması və müharibənin bitməsi üçün irəli sürdüyü yeddi şərtindən bəzilərini qəbul edib, lakin Vaşinqton un cavabı “qeyri-kafi” olub. Tehran israr edir ki, razılaşma yalnız bütün tələbləri yerinə yetirildikdə reallaşacaq. York Universiteti nin politoloqu Kris Fezerstoun deyib: “ Tramp administrasiyası davamlı danışıqlara cəlb olunmaq üçün hərəkət etməyib və Qətər və Pakistan kimi potensial vasitəçilərdən əlavə kömək istəməyib”. “ İran üçün bu, Tramp administrasiyası na təzyiqi artırmaq üçün bir fürsət ola bilər”. Lakin o qeyd edib ki, boğaz İran ın nəzarətində deyil və Tehran ın hücumları yalnız Vaşinqton un da su yoluna nəzarət etmədiyini göstərməyə çalışır. “Beləliklə, ABŞ müttəfiqləri Tramp administrasiyası na regiona daha çox sabitlik gətirmək və ya daha böyük sabitliyə nail olmaq üçün bir yol göstərmək üçün təzyiqi artıracaqlar”, – o əlavə edib.