Prezident Donald Tramp aralıq konqres seçkiləri ərəfəsində ABŞ iqtisadiyyatı nın fəaliyyəti ilə öyünərək, gəlirləri artırdığını, inflyasiyanı azaltdığını və iş yerləri yaratdığını iddia edib. Tramp dəfələrlə deyib: “Biz dünyanın istənilən yerində ən isti ölkəyik.” Tramp 2025-ci ildə genişmiqyaslı “Qurtuluş Günü” tariflərini tətbiq etdikdən sonra ümumi ABŞ iqtisadiyyatı bir çoxlarının gözlədiyindən daha yaxşı vəziyyətdə olsa da, bu idxal vergilərinin və ABŞ-İsrail müharibəsi nin İran la təsirinin inflyasiyanı artırdığına dair sübutlar var ki, bunun da zərərli təsirləri əksər Amerika ev təsərrüfatları tərəfindən hiss olunur. ABŞ iqtisadiyyatı na həmçinin süni intellektə qoyulan investisiya bumu kömək edir və bu xərclər azalsa, iqtisadiyyat zəifləyə bilər. Bəs bütün bunlar orta amerikalı üçün necə hiss olunur? BBC Verify sübutların prezidentin iddialarını dəstəkləyib-dəstəkləmədiyini araşdırıb. Ümumi ABŞ iqtisadiyyatı ölkənin son tarixi standartlarına görə layiqli sürətlə böyüyür. Son məlumatlar göstərir ki, iqtisadçıların ABŞ iqtisadiyyatı nın ölçüsünü müəyyən etdiyi ABŞ ÜDM -i hazırda illik 2,2% sürətlə genişlənir. Və 2024-cü ilin sonundan, yəni Tramp ın ikinci müddətə vəzifəyə başlamasından bəri ümumilikdə təxminən 3,2% artıb. Bu, həmin dövrdə G7 aparıcı iqtisadiyyatlar qrupunun digər üzvlərindən daha çox artımdır. ABŞ -ın böyümə sürəti Tramp ın 2 aprel 2025-ci ildə ABŞ -a daxil olan mallara yeni tariflər tətbiq etdiyini elan etməsindən dərhal sonra Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) tərəfindən proqnozlaşdırılandan daha sürətli olub. O zaman BVF , Tramp ın idxal rüsumlarının investisiya və istehlak xərclərinə mənfi təsirini əsas gətirərək proqnozlarını aşağı salmışdı. Lakin qeyd etmək vacibdir ki, Tramp sonrakı aylarda tarifləri əhəmiyyətli dərəcədə yumşaltdı və bu da iqtisadiyyata ilkin gözlənilən təsiri azaltdı. ABŞ iqtisadiyyatı son illərdə Amerika texnologiya şirkətlərinin ölkə daxilində məlumat mərkəzləri qurmaq da daxil olmaqla, süni intellektə böyük investisiyalar qoyması ilə dəstəklənib. 2026-cı ilin avqust ayında ABŞ müəssisələri tərəfindən məlumat mərkəzlərinin tikintisinə (onlara quraşdırılacaq İT avadanlığı istisna olmaqla) xərclənən vəsait 5 milyard dollar təşkil edib ki, bu da Tramp ın yenidən vəzifəyə qayıtdığı dövrdəki aylıq göstəricidən demək olar ki, iki dəfə çoxdur. Bir çox Amerika seçicisi 2024-cü il prezident seçkilərində Co Bayden i cəzalandırmaq istəyirdi, onu pandemiyadan sonra qiymətlərin əhəmiyyətli dərəcədə artması nəticəsində yaranan ağrılara görə məsuliyyət daşıdığını düşünürdülər. Bu, 2022-ci ildə Bayden in dövründəki 9%-lik son pik göstəricidən xeyli aşağı olsa da, Donald Tramp ın 2025-ci ilin yanvarında miras aldığı 3%-lik göstəricidən yüksəkdir. İqtisadçılar hesab edirlər ki, Tramp ın vəzifəyə qayıtdıqdan sonra tətbiq etdiyi yeni tariflər olmasaydı, ABŞ inflyasiyası daha aşağı olardı. İran müharibəsi nin qlobal enerji qiymətlərinə təsiri, Yaxın Şərq dən neft və yanacaq təchizatında əhəmiyyətli fasilələr də ABŞ -ın daxili inflyasiyasını artırmağa kömək edib. ABŞ -da bir gallon dizelin qiyməti – bu yanacaq təkcə sürücülər tərəfindən deyil, həm də kənd təsərrüfatı və sənayedə geniş istifadə olunur – sentyabr ayında rekord həddə, 6,52 dollara çatıb. Mal əti və qəhvə kimi bəzi əsas ərzaq məhsullarının qiyməti Tramp ın vəzifəyə qayıtmasından bəri artıb, lakin yumurtanın qiyməti düşüb. Və bəzi ABŞ pərakəndə satıcıları xəbərdarlıq ediblər ki, İran müharibəsi nin səbəb olduğu artan enerji qiymətləri qida istehsalını daha bahalı edəcək və kassada qiymətləri artıracaq. Orta ABŞ ev təsərrüfatlarının gəlirləri Tramp ın dövründə hələ də artır. Orta gəlir – inflyasiya nəzərə alınmaqla – 2025-ci ildə 2,6% artaraq 87 460 dollara çatıb ki, bu da rekord göstəricidir. Lakin Vergi və İqtisadi Siyasət İnstitutu (ITEP) analitik mərkəzi ABŞ ev təsərrüfatlarına aşağıdakıların birgə təsirlərini qiymətləndirib: - Milyonlarla amerikalı üçün sağlamlıq sığortasını ucuzlaşdıran əlavə hökumət subsidiyalarının müddətinin bitməsi - Tramp ın ikinci müddəti ərzində gözləniləndən daha yüksək qiymət artımları, o cümlədən tariflər və İran müharibəsi ilə əlaqəli olanlar ITEP -in nəticəsi budur ki, ev təsərrüfatlarının orta beşdə biri 2026-cı ildə orta hesabla 1 700 dollar, ən yoxsul beşdə biri isə təxminən 750 dollar daha pis vəziyyətdədir. Əksinə, ən zəngin 1%-in orta hesabla 12 560 dollar daha yaxşı vəziyyətdə olduğu təxmin edilir ki, bu da əsasən Tramp ın vergi endirimləri ilə əlaqədardır. ITEP -in tariflərin müxtəlif gəlir səviyyəli Amerika ev təsərrüfatlarına təsiri ilə bağlı hesablamaları Vergi Fondu analitik mərkəzinin hesablamalarına əsasən oxşardır. Tramp proqnozlaşdırmışdı ki, onun tarifləri istehsal firmaları məhsullarının sərhəddə vergi tutulmasından qaçmaq üçün ABŞ torpaqlarında yeni fabriklər qurduqca Amerika nın “iş yerləri ilə dolmasına” səbəb olacaq. O, Ağ Ev ə qayıtdıqdan sonra hər ay iqtisadiyyata orta hesabla 34 000 iş yeri əlavə edilib. Lakin bu, Bayden in prezidentliyinin son ilində hər ay əlavə olunan 122 000 iş yerindən əhəmiyyətli dərəcədə azdır. Və 2026-cı ilin sentyabr ayında istehsalatda çalışan amerikalıların sayı – 12,6 milyon – Tramp ın ikinci müddəti başlayanda olduğundan bir qədər aşağıdır. Lakin ABŞ -da işsizlik səviyyəsi 4,2% ilə nisbətən aşağı olaraq qalır ki, bu da Tramp ın Ağ Ev ə qayıtdığı dövrdəki səviyyəyə yaxındır. Bunun səbəblərindən biri Tramp ın immiqrasiya siyasəti və deportasiya proqramıdır ki, bu da mövcud ABŞ işçi qüvvəsinin ölçüsünü azaldıb və işsizliyin artmasının qarşısını almaq üçün hər ay daha az iş yerinin yaradılması lazım olduğunu göstərir. ABŞ hökumətinin borclanması Tramp ın ikinci müddətində artıb, bu da qismən onun əhəmiyyətli vergi endirimləri ilə əlaqədardır. Federal hökumətin kəsiri – vergilərdən əldə etdiyi gəlirlər və xərcləri arasındakı fərq – 2026-cı ilin sentyabr ayına qədər olan ildə 2 trilyon dollar təşkil edib. Bu, ABŞ ÜDM -nin təxminən 6%-nə bərabərdir. Və ABŞ kəsirinin 2030-cu ilə qədər ÜDM -nin 8%-dən yuxarı qalxacağı proqnozlaşdırılır. Hökumətin bu yüksək borclanma səviyyəsi özü də ABŞ ÜDM -nin artımına kömək edir. BVF xəbərdarlıq edib ki, ABŞ hökumətinin həddindən artıq borclanması, kəsiri aradan qaldırmaq üçün istifadə etdiyi və sürətlə artan milli borcu Amerika da gələcək maliyyə böhranı riskini artırır. Bu, əksər Amerika ev təsərrüfatlarına dərin zərərli təsir göstərəcək. Artan kəsir həm də ABŞ hökumətinin maliyyə bazarlarında borc almaq üçün daha çox ödəniş etməsinin səbəblərindən biridir. 10 illik ABŞ hökumət istiqrazlarının gəlirliliyi Tramp ın 2025-ci ilin yanvarında vəzifəyə qayıtmasından bəri kəskin artıb və hazırda 5%-dən yuxarıdır ki, bu da 2007-ci ildəki qlobal maliyyə böhranından bəri ən yüksək göstəricidir. ABŞ hökumətinin borclanma xərclərinin bazarda artması Amerika ev təsərrüfatlarına verilən ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələrinə də yuxarı təzyiq göstərir. Yeni 30 illik ABŞ ipoteka kreditinin faiz dərəcəsi Tramp ın Ağ Ev ə qayıtdığı dövrdəki 6,9%-dən illik 7,4%-ə yüksəlib. Bu, ABŞ mənzil bazarında problemləri artırıb, yeni alıcılar üçün evləri daha az əlverişli edib. Bu, bir çox mövcud sahibini köçməkdən çəkindirib, çünki bu, onların daha aşağı faiz dərəcələri ilə götürdükləri və yeni əmlaka apara bilmədikləri daha ucuz ipoteka kreditlərindən imtina etmələri demək olardı.