Hormuz boğazı ətrafında tankerlərə hücumların artması və ABŞ-İran müharibəsi nin başa çatdırılması səylərinin dalana dirənməsi fonunda neft qiymətləri son beş ayın ən yüksək səviyyəsinə yaxınlaşıb. Beynəlxalq etalon olan Brent markalı xam neft in qiyməti çərşənbə günü 2 dollardan çox artaraq bir barel üçün 110,85 dollar a yüksəlib ki, bu da son beş ayın zirvəsinə yaxındır. Bir gün əvvəl İran İslam İnqilab Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) iki tankerin boğazda qeyri-qanuni keçid nöqtəsi adlandırdığı yerdə minalara düşdükdən sonra “alova büründüyünü” bildirmişdi. Daha sonra, cümə axşamı, SEPAH daha yeddi tankeri vurduğunu iddia etsə də, Vaşinqton bu iddianı rədd edib. SEPAH -dan verilən açıqlamada bildirilib ki, hədəfə alınan gəmilərdən dördü neft daşıyarkən gecə saatlarında yanğın baş verib. Sentyabr ayında Ənsar Allah (ərəbcə “Allahın Tərəfdarları” deməkdir) kimi tanınan silahlı qrup Husilər , Qırmızı dəniz ə giriş və çıxış üçün kritik bir boğaz və Misir Süveyş kanalı na keçid olan Bab əl-Məndəb boğazı na yaxın Yəmən ərazisini ələ keçirib. Gərginlik, İran müharibəsi nin 28 fevralda başlamasından bəri ağır şəkildə istifadə edilən dünyanın fövqəladə neft ehtiyatlarının onilliklərin ən aşağı səviyyəsində olduğu bir vaxta təsadüf edib. Əl-Cəzirə analitiklərə sual ünvanlayıb: Əgər döyüşlər tam bərpa olunarsa, Hormuz boğazı tamamilə bağlanarsa və Husi hücumları Bab əl-Məndəb i bağlayarsa, dünyanın ehtiyatları nə qədər davam edə bilər? Strateji neft ehtiyatları, təchizat fövqəladə halları zamanı istifadə üçün hökumətlər və ya onların adından şirkətlər tərəfindən saxlanılan xam neft və yanacaq ehtiyatlarıdır. 1974-cü ildə Ərəb neft embarqosu ndan sonra yaradılan Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) onların əksəriyyətini koordinasiya edir. Onun idxalçı üzvləri xalis idxalın ən azı 90 günlük həcmini saxlamalıdırlar. Çin və Hindistan üzv deyillər. Martın 11-də, ABŞ-İran müharibəsi nin başlamasından bir neçə gün sonra, IEA -nın 32 üzvü fövqəladə təchizatlardan 400 milyon barel neftin istifadəyə verilməsi barədə razılığa gəlib ki, bu da 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı işğalı ndan sonra buraxılan həcmdən iki dəfə çoxdur. IEA -nın məlumatına görə, ABŞ Strateji Neft Ehtiyatı (SPR) -dan 172,2 milyon barel , Yaponiya isə 79,8 milyon barel neft ayırmağı öhdəsinə götürüb. ABŞ Enerji Departamenti nin məlumatına görə, SPR o vaxtdan bəri 283 milyon barel ə düşüb ki, bu da 1982-ci ilin oktyabrından bəri ən aşağı səviyyədir. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyası nın məlumatına görə, bu neftin çoxu satılmaqdansa, borc verilmişdi və əlavə barellərlə geri qaytarılmalıdır. Müharibə fevralda başlamazdan əvvəlkindən xeyli azdır və hamısı istifadə edilə bilməz. Sparta Commodities şirkətinin baş xam neft analitiki Aaron Kildow Əl-Cəzirə yə bildirib ki, Çin və İran istisna olmaqla, qlobal strateji ehtiyatlar 2025-ci ilin dekabr ayının sonundan bəri təxminən 327 milyon barel azalıb ki, bunun da təxminən 95 faizi ABŞ, Avropa və Yaponiya nın payına düşür. O, bunun dünya üzrə yalnız təxminən 400 milyon barel istifadəyə yararlı ehtiyat qaldığını təxmin edib ki, buna Çin in ixrac edilməsi ehtimalı az olan ehtiyatları və Hormuz un tam bağlanması ilə kəsilə biləcək Körfəz ehtiyatları daxil deyil. Bu mövcud ehtiyatların demək olar ki, yarısı Yaponiya dadır. Avropa da təxminən 76 milyon barel ayrılmamış ehtiyat var, lakin Almaniya kimi üzvlər yerli fövqəladə hallar üçün bəzilərini saxlayır, Kildow deyib. “ Avropa həm vaxt, həm də istək baxımından əsl qeyri-müəyyənlikdir”, Kildow bildirib. Bu arada, Kpler analitik firmasının baş xam neft analitiki Muyu Xu Əl-Cəzirə yə bildirib ki, Çin in qurudakı xam neft ehtiyatları fevralın sonundakı 1,23 milyard barel dən 1,13 milyard barel ə düşüb, lakin hələ də təxminən 80 günlük neft emalı üçün kifayətdir. Reuters xəbər agentliyinin məlumatına görə, Hindistan ın ehtiyatları onun idxalının cəmi səkkiz gününü əhatə edir. Müharibədən əvvəl dünyanın neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz təchizatının təxminən beşdə biri, yəni gündə təxminən 20 milyon barel neft Hormuz boğazı ndan keçirdi. Səudiyyə Ərəbistanı şərqdəki neft yataqlarından qərbdəki Qırmızı dəniz limanı Yanbu ya Şərq-Qərb Boru Kəməri vasitəsilə daşıdığı xam neftin həcmini artırıb, bununla da Hormuz u yan keçib. Lakin bu boru kəmərinə zərbələr endirilib və Yanbu dan cənuba gedən tankerlər Bab əl-Məndəb dən keçməlidir ki, burada İran ın dəstəklədiyi Husilər iyul ayında Səudiyyə gəmiçiliyinə blokada elan ediblər. Xu bildirib ki, bu ay indiyədək Bab əl-Məndəb dən cəmi 373 000 barel Səudiyyə xam nefti keçib ki, bu da fevraldan bəri ən aşağı səviyyədir, hazırda Yanbu yüklərinin əksəriyyəti Misir vasitəsilə şimala doğru gedir. Xu deyib ki, əgər Hormuz bağlansa və Husilər bütün Səudiyyə tankerlərini bloklasa, Körfəz istehsalçıları yalnız bir neçə boru kəməri və Yanbu nun şimal marşrutu vasitəsilə ixrac edə bilərlər. O, bunun gündə təxminən 7,5 milyon barel Yaxın Şərq xam nefti buraxacağını, hazırkı 16,8 milyon barel ə qarşı gündə təxminən 9,3 milyon barel çatışmazlıq yaradacağını təxmin edib. “Əgər belə hücumlar baş verərsə, təchizatın pozulması daha şiddətli və uzunmüddətli ola bilər”, Xu neft yataqlarına, terminallara və boru kəmərlərinə edilən zərbələrə istinad edərək deyib. Ekspertlərin fikrincə, uzun müddət deyil – bəlkə də cəmi bir neçə həftə. Əgər Kpler in təxmin etdiyi çatışmazlıq Kildow un müəyyən etdiyi təxminən 400 milyon istifadəyə yararlı barel dən tamamilə ödənilməli olsaydı, onlar praktikada bu qədər sürətlə buraxıla bilməzdilər. Kildow deyib ki, Yaponiya və Cənubi Koreya ehtiyatları sürətlə hərəkət edə bilər, lakin ABŞ barelləri üç ay ərzində mərhələli şəkildə buraxılır və Avropa nın töhfəsi qeyri-müəyyəndir. IG Group -un baş bazar analitiki Chris Beauchamp bildirib ki, ilk bağlanışdan sonra dünya bəxtəvər olub. “Mart və sonrakı dövrün əsas xüsusiyyəti böhranın əslində necə inkişaf etməməsi idi. Biz bundan qurtulduq”, o deyib. “Mən düşünmürəm ki, əgər uzunmüddətli münaqişə olarsa, qlobal iqtisadiyyat növbəti dəfə bu qədər şanslı olacaq”, Beauchamp deyib. “Bir-iki ayımız var”. Dünya sözün əsl mənasında neftsiz qalmayacaq. Bunun əvəzinə, tələbat kifayət qədər azalana qədər qiymətlər yüksələcək. “ Yüz əlli dollar [bir barel üçün] çox real bir ehtimal olur ki, bu da əhəmiyyətli tələbatın məhv olmasına səbəb olur”, Beauchamp bildirib. IEA bildirib ki, ən kəskin sıxıntı artıq xam neftin qiymətindən demək olar ki, iki dəfə baha olan dizel yanacağında olacaq. Neft emalı zavodları dizellə zəngin xam neft növləri üçün rəqabət aparacaqlar ki, bu da “nəticədə istehlakçıların üzərinə düşən bir xərcdir”, Kildow deyib. Kildow bildirib ki, sentyabr və oktyabr aylarında Körfəz ixracatının əksəriyyəti Asiya alıcılarına gedib və Hindistan ilə Pakistan ən çox risk altında olanlar arasındadır, əlavə edib ki, onların ən yaxın alternativ təchizatı, Qərbi Afrika dan dəniz yolu ilə 25-28 gün çəkir, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri ndəki Füceyrə dən isə iki gün. “Sıxıntı bərabər şəkildə təsir etməyəcək. Ehtiyatların ən az olduğu və alternativ təchizatın ən uzaqda olduğu yerlərə ən sürətli və ən sərt şəkildə təsir edəcək”, Kildow deyib. Bu ilin ikinci rübündə, ABŞ-İran müharibəsi davam edərkən, ExxonMobil dörd ilin ən yüksək qazancı olan 14,5 milyard dollar , Chevron altı ilin ən yaxşı nəticəsi olan 12 milyard dollar , Shell isə qazancını iki dəfədən çox artıraraq təxminən 10 milyard dollar qazanc əldə etdiyini bildirib. Onların mənfəəti əsasən yüksək neft qiymətləri ilə bağlıdır. İkinci bir şok neft emalı zavodlarını ABŞ, Latın Amerikası, Qərbi Afrika və Rusiya dan təchizat axtarmağa vadar edəcək, Xu deyib. “Bu, Yaxın Şərq dən kənar istehsalçılara daha yüksək xam neft qiymətlərindən, potensial olaraq daha aşağı nəqliyyat xərcləri ilə yanaşı, faydalanmağa imkan verəcək”, o deyib. Avqust ayında ABŞ Prezidenti Donald Tramp ExxonMobil və Chevron kimi şirkətlərin “çatışmazlıq səbəbindən həddindən artıq pul qazandığını” bildirib.