Çərşənbə axşamı Liviya parlamenti Türkiyə ilə ölkələr arasında birbaşa dəniz iqtisadi dəhlizi yaratmaq üçün dəniz sazişini yekdilliklə təsdiqləyib. Türkiyə bu dəhlizlə bağlı 2019-cu ildə Liviya nın qərbindəki BMT tərəfindən tanınan Milli Razılıq Hökuməti ilə razılığa gəlmişdi. Lakin saziş ölkənin şərqindəki rəqib Liviya hökumətinin müqaviməti ilə üzləşmişdi. İndi isə şərq parlamenti əvvəlki müxalif mövqeyindən geri çəkilib. Türkiyə Xarici İşlər Nazirliyi tərəfindən alqışlanan bu qərar, Şərqi Aralıq dənizi ndə digər ölkələrlə, xüsusilə də Yunanıstan la gərginliyin artmasına səbəb ola bilər. Razılaşma Türkiyə nin cənub sahili ilə Liviya nın şimal sahili arasında birbaşa dəniz dəhlizi yaradır. Sözügedən regionda bu yaxınlarda böyük neft və qaz yataqları aşkar edilib – təxminlərə görə, dəniz dibində bir neçə yüz milyard ABŞ dolları dəyərində təbii qaz ehtiyatları ola bilər. Türkiyə və Liviya bu xammal üzərində iqtisadi hüquqlarını təmin etməyi və resursları birgə istismar etməyi hədəfləyir. Planlaşdırılan dəhliz Krit , Karpatos və Rodos kimi Yunanıstan adalarını nəzərə almır. Yunanıstan hökuməti bu adaların ətrafında hərtərəfli müstəsna iqtisadi zonaya ( EEZ ) malik olduğunu israr edir və artıq razılaşmaya qarşı çıxdığını bəyan edib. Xarici İşlər Nazirliyi X -də etdiyi paylaşımda Yunanıstan ın razılaşmanı qəti şəkildə rədd etdiyini və bu məsələdə Avropa İttifaqı nın dəstəyinə malik olduğunu bildirib. Nazirlik yazıb: " Avropa İttifaqı Türkiyə-Liviya memorandumunu etibarsız elan edərək, onun üçüncü dövlətlərin suveren hüquqlarını pozduğunu və Dəniz Hüququ Qanunu na uyğun olmadığını vurğulayıb." Oxşar ifadələr birbaşa Brüssel dən gəlib. Avropa İttifaqı nın xarici işlər və təhlükəsizlik siyasəti üzrə ali nümayəndəsi Kaja Kallas X -də yazıb: "Dünənki Liviya nın Türkiyə ilə dəniz anlaşması ilə bağlı səsverməsini qaldırdım və onun üçüncü dövlətlərin suveren hüquqlarını pozduğunu vurğuladım." Şərqi Aralıq dənizi ndə kimin iddialarının qanuni olması əsas mübahisə mövzusudur. Yunanıstan əsasən BMT Dəniz Hüququ Konvensiyası na ( UNCLOS ) istinad edir. Konvensiyanın 121-ci maddəsinə görə, "öz iqtisadi həyatını təmin edən" yaşayışlı adalar materiklə eyni EEZ hüquqlarına malikdir. Bu, Krit , Rodos və Lesbos üçün də keçərlidir. Afina , Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi nin 2022-ci ildə Kolumbiya nın Mərkəzi Amerika ölkəsinin EEZ -də balıqçılıq fəaliyyətlərinə icazə verərək Nikaragua nın suveren hüquqlarını pozduğunu müəyyən edən qərarı kimi presedentlərə istinad edir. BƏM müəyyən edib ki, maraqlar üst-üstə düşdükdə, sahil xətlərini, coğrafi şəraiti və potensial sərhədin nəticələrini nəzərə alan ədalətli demarkasiya əldə edilməlidir. Türkiyə hökuməti Aralıq dənizi nin coğrafiyasının xüsusi rol oynadığını iddia edir: Əgər Türkiyə və Kipr sahillərindəki hər kiçik Yunanıstan adasına tam EEZ verilsəydi, Türkiyə açıq dənizə çıxışdan böyük ölçüdə məhrum olardı. Hökumət iddia edir ki, sərhədin demarkasiyası zamanı bu, daha çox nəzərə alınmalıdır. Yunanıstan dan fərqli olaraq, Türkiyə UNCLOS -u heç vaxt imzalamayıb. Buna görə də, mübahisənin BMT arbitraj tribunalı tərəfindən dinlənilməsinə razı deyil. Üstəlik, hətta beynəlxalq dəniz hüququ mütəxəssisləri də bu konkret halda "ədalətli bölgü"nün necə görünə biləcəyi barədə fikir ayrılığına düşürlər. Türkiyə 2019-cu ildə bu razılaşma üçün təzyiq göstərəndə, Liviya da hələ də qəddar vətəndaş müharibəsi gedirdi. O zaman Türkiyə Tripoli dəki hökuməti dəstəkləmək üçün qərbdə hərbi müdaxilə edərək şərqi Liviya generalı Xəlifə Hifter in hücumunu dəf etmişdi. O vaxtdan bəri münasibətlər əsaslı şəkildə dəyişib: Türkiyə hökumətinin uğurlu cazibədar hücumu Hifter və onun düşərgəsi ilə siyasi yaxınlaşmaya səbəb olmuş kimi görünür. Türkiyə hökuməti indi Liviya nın hər iki hissəsi ilə qarşılıqlı faydalı əlaqələr saxlayır. Ölkələrin Aralıq dənizi ndə enerji resurslarını birlikdə inkişaf etdirmək planına əlavə olaraq, Türkiyə tikinti şirkətləri son illərdə Liviya nın yenidən qurulması üçün milyardlarla dəyərində müqavilələr əldə edib. Bundan əlavə, Türkiyə nin dövlət neft şirkəti TPAO və Liviya Milli Neft Korporasiyası artıq Liviya sahillərində seysmik tədqiqatlar üçün birgə planlar üzərində işləyir. Türkiyə hökuməti Hifter in qüvvələri üçün yeni hərbi tərəfdaş kimi özünü təsdiqləyib, silah tədarük edir və təlim proqramları təklif edir. Bununla da Türkiyə Misir və Rusiya nın şərqi Liviya dakı təsirini geri çəkir və regionda geosiyasi oyunçu rolunu gücləndirir. Bu videoya baxmaq üçün lütfən JavaScript -i aktivləşdirin və HTML5 videonu dəstəkləyən bir veb brauzerə yüksəltməyi düşünün. Regional parlamentdə təsdiqlənən razılaşma ilə şərqi Liviya da gəlirli təbii resurslardan öz payını təmin etməyi hədəfləyir. Bu, gələcəkdə Hifter ə daha böyük beynəlxalq təsir imkanı verə bilər. Razılaşma nəticəsində Şərqi Aralıq dənizi ndə mübahisələr daha da gərginləşə bilər – xüsusilə Türkiyə və Liviya mübahisəli dəniz ərazisindən neft və qaz çıxarmağa başladıqdan sonra. Razılaşma həmçinin hələ planlaşdırma mərhələsində olan böyük bir layihəni də təhlükə altına qoyur: İsrail və Kipr dən Yunanıstan vasitəsilə təbii qaz nəql etmək və bununla da Avropa İttifaqı nda enerji təhlükəsizliyinə mühüm töhfə vermək məqsədi daşıyan EastMed boru kəməri. Lakin Türkiyə və Liviya tərəfindən yaradılan dəhliz boru kəmərinin planlaşdırılan marşrutunu kəsir. Türkiyə həmçinin iddia edir ki, onun iddia etdiyi kontinental şelfdə kabellər və ya boru kəmərləri ilə bağlı layihələr onun razılığını tələb edir. Uzunmüddətli dövrdə bu, Şərqi Aralıq dənizi regionunun iki rəqib enerji və müdafiə blokuna bölünməsinə səbəb ola bilər: Türkiyə-Liviya oxuna Yunanıstan , Kipr , Misir və İsrail in AB tərəfindən dəstəklənən ittifaqı qarşı çıxa bilər. Bu məqalə əvvəlcə Alman dilində dərc edilib.