Hər dəfə uçuş edərkən, təyyarənin mühərriklərinin daxilində qeyri-adi dözümlülük nümayiş etdirilir. Zərif xarici naselin içərisində gizlənmiş yüzlərlə kiçik turbin pəri böyük mexaniki gərginliklərə və 1 500°C-dən yuxarı temperaturlara tab gətirə bilir. Bu, əsl mühəndislik möcüzəsidir. Bu davamlı pərlər materialdan yonulmur və ya kəsilmir – onlar yetişdirilir. 1960-cı illərdə mühəndislər ərimiş metal ərintisini götürüb, onu turbin pəri şəklində töküb, sonra saatlar ərzində bir ucundan digər ucuna çox diqqətlə soyutmağın yolunu tapdılar. Tədricən, zərif bərkimə prosesi zamanı tək bir metal ərintisi kristalı və ya dənəsi əmələ gəlir. Bu, bir fincan suyu bir çox kiçik qar dənəciklərinin mini çovğununa deyil, öz dizaynınızla böyük bir qar dənəciyinə çevirmək kimidir. Böyük Britaniyada turbin pərləri istehsal edən Rolls-Royce şirkətinin istehsalat mühəndisi Ben Fifoot deyir: “Bu, istehsalatın ən mürəkkəb formasıdır. Səhər yataqdan qalxmaq üçün əsl motivasiyadır.” Dünyada yalnız bir neçə şirkət bu tək kristal turbin pərlərini istehsal edə bilir və proses ABŞ və Böyük Britaniya daxil olmaqla cəmi beş ölkədə tam şəkildə təkmilləşdirilmişdir. Mühərrik istehsalçıları texnologiyaya çıxış əldə etmək üçün daim rəqabət aparırlar. Rolls-Royce , GE və Fransanın Safran şirkətləri prosesi təkmilləşdirmiş bir neçə firmadan biridir. Sentyabr ayında GE Aerospace , turbin pəri təchizatçısını 11,75 milyard dollar (8,78 milyard funt sterlinq) qarşılığında alacağını elan etdi. Hər iki şirkət BBC News -in şərh sorğularına cavab vermədi, lakin bu addım bu kritik komponentlərin tədarükünü təmin etmək cəhdi kimi qiymətləndirildi. Bundan əlavə, mart ayında Rolls-Royce , Rotherham -dakı pər tökmə müəssisəsinə 19 milyon funt sterlinqdən çox sərmayə qoyacağını bildirdi. Turbin pəri mütəxəssisləri bu az tanınan texnologiyanın imkanlarını yaxşılaşdırmaq üzərində işləməyə davam edirlər. Bütün bu müddət ərzində Çin mühəndislərinin Qərbdəki kimi keyfiyyətli turbin pərləri istehsal edə biləcəyini sübut etmək üçün can atır. Kim qalib gələcək? Aviasiya sənayesi yazıçısı və məsləhətçisi Bill Sweetman deyir: “ Turbin pərlərinə tələbat çox böyükdür. Çox az şirkət bunu bacarıb, bu da ona bir növ sehrli aura verir.” O, GE Aerospace -in son addımının, məlum olduğu kimi dəyişkən olan təyyarə istehsalı təchizat zəncirində etibarlılığı və proqnozlaşdırıla bilənliyi təmin etmək məqsədi daşıdığını düşünür. Bəs on illərdir mövcud olan tək kristal tökmə prosesi niyə hələ də bu qədər ixtisaslaşmışdır? Fifoot iddia edir ki, bu pərlərdən birini yetişdirmək “kainatın qanunları ilə mübarizə aparmaqdır”. Bunun səbəbi, hər bir ərimiş pərin təbii olaraq bir-birinə qarışmış bir çox kiçik metal ərintisi dənələrindən ibarət bərk bir obyektə soyumasıdır. Lakin siz ovulan şəkər kubu deyil, mükəmməl bir almaz istəyirsiniz. Tək bir kristalın pər şəklində böyüməsini təmin etmək, ərimiş versiyanı yavaş-yavaş soyutmaqdan ibarət deyil, proses həm də “donuz quyruğu” adlanan qəribə bir fənddən istifadə edir. Donuz quyruğu pərin bir ucunda kiçik bir spiraldır. Fifoot deyir ki, soyutma prosesinin əvvəlində bu spiral bərkiyən kristalların axınını “boğur”, beləliklə yalnız biri üstünlük təşkil edir. Bu, finiş xəttindən əvvəl F1 yarışında saç sancağı döngəsi kimidir – bir sürücü burada liderliyi ələ keçirə və qazana bilər. Fifoot əlavə edir: “Bəzən daha əlverişli dənə əldə etmək üçün [donuz quyruğundakı] döngələrin sayı və ya bucaqları ilə oynamalı oluruq.” Pər əmələ gəldikdən sonra bu kritik, lakin qurban verilən spiral kəsilir. Rolls-Royce tərəfindən istehsal olunan pərlər Airbus A350-900 -ə güc verən Trent XWB-84 və Boeing 787 üçün Trent 1000 XE daxil olmaqla təyyarə mühərriklərində istifadə olunur. Tək kristal hər bir pərin performansını təmin etmək üçün vacibdir. Bəzən pər planlaşdırıldığı kimi soyumur, məsələn, içində bir əvəzinə iki kristal əmələ gəlir və istehsalçının materialı yenidən istifadə edə bilməsi üçün metal ərintisi yenidən işlənməlidir. Xüsusi keramika örtükləri də pərləri mühərriklərin içərisindəki həddindən artıq temperaturlardan qoruyur. Digər vacib bir xüsusiyyət isə pərlərin təyyarə mühərriki işləyərkən onları bir növ film şəklində örtmək üçün daha soyuq havanın axınına imkan verən kiçik kanallarla tökülməsidir. Birmingham Universitetindən Paul Withey , əvvəllər Rolls-Royce -da işləmiş, deyir: “Hazırda [sənaye üzrə] əsas məqsəd bu soyutma keçidlərini həqiqətən mürəkkəb etməkdir.” O izah edir ki, soyuq havanın bu kiçik axınları nə qədər turbulent olarsa, ətrafdakı daha isti havadan bir o qədər çox istilik çıxaracaqlar. Pər istehsalçıları həmçinin bu komponentlərin kütləsini mümkün qədər azaltmağa çalışırlar. Fifoot deyir: “Əgər biz ondan hər hansı bir çəki çıxara bilsək, o mühərriki daha az yanacaq istifadə edərək daha səmərəli işlədə bilərsiniz – onu daha sürətli və daha isti fırlada bilərsiniz.” Bu arada, Çin tək kristal pər tökmə üçün bütün texnologiya zəncirini mənimsəyən altıncı ölkə olmağa ümid edir. May ayında yayımlanan bir hesabatda AECC Beijing Aeronautical Materials İnstitutunun bir mühəndisi Çinin hazırda “ Avropa və ABŞ -da geniş istifadə olunan ikinci nəsil tək kristal superərintilərindən üstün və ya onlara bərabər” bir tək kristal ərintisinə sahib olduğunu iddia edirdi. Görünür, onun istehsalı da daha ucuzdur. Lakin Sweetman deyir ki, kommersiya təyyarələrinin istehsalının əksəriyyəti Qərbdə baş verdiyi üçün Qərbin Çin üzərində “böyük üstünlüyü” var. Təchizat zəncirləri və ən son yeniliklər ümumiyyətlə Qərbdə cəmləşmişdir. Üstəlik, Qərb istehsalçılarının uzunmüddətli təhlükəsizlik qeydləri də var. Çin ciddi irəliləyişlər əldə etmək üçün təyyarə istehsalının demək olar ki, hər bir aspektində – təkcə turbin pərlərində deyil – rəqabət aparmalıdır. Sweetman əlavə edir: “Bunun baş verdiyini mütləq görə bilərsiniz, lakin bu, uzun və çətin bir mübarizədir.” Təyyarələrə tələbat hazırda yüksəkdir, bu da sənayedəki müxtəlif təchizat zəncirlərini artıq gərginləşdirir. Withey təklif edir ki, bu tələbat daha da arta bilər. O deyir ki, növbəti bir neçə il ərzində iki əsas təyyarə istehsalçısından biri, Airbus və Boeing , yeni bir qısa məsafəli təyyarə təqdim edə bilər. Sonra, digəri rəqabət qabiliyyətini qorumaq üçün eyni addımı atmalı olacaq. Withey deyir ki, mühərrikləri və bununla da bu çox vacib tək kristal turbin pərlərini kimin təchiz edəcəyi üzərində “mübarizə” olacaq.