Ötən il Çin inkişaf etməkdə olan ölkələrə 132 milyard dollar dəyərində təmiz texnologiya və investisiya göndərərək, karbon-dioksid emissiyalarının azaldılmasına hər hansı bir ölkədən daha böyük töhfə verib. Əslində, Pekin tərəfindən verilən böyük subsidiyalarla qurulan ölkənin yaşıl istehsal nəhəngi, Reuters -in təhlilinə görə, zəngin ölkələrin 2024-cü ildə iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə üçün yoxsul ölkələrə göndərdiyi qrant, kredit və özəl maliyyənin hazırkı ümumi məbləğinə demək olar ki, bərabərdir. Bu kreditlər və qrantlar, sənayeləşmiş ölkələrin iqlim böhranına həddindən artıq töhfə verdiyi və yoxsul ölkələrə onu təmizləmək üçün kömək etmək üçün həddindən artıq imkanlara malik olduğu fərziyyəsi ilə dünyanın ən zəngin ölkələrinin 2009-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının iqlim konfransında razılaşdığı iqlim maliyyə proqramından irəli gəlirdi. Reuters -in 2024-cü ildə apardığı araşdırma göstərdi ki, qlobal iqlim maliyyəsinin əksəriyyəti kreditlər şəklində verilir – və bəzən milyardlarla dolları zəngin ölkələrə geri qaytaran bazar faiz dərəcələri ilə. Çin fərqli bir yanaşma tətbiq edərək, öz yaşıl enerji sənayesinə milyardlarla subsidiya yönəltdi və bununla da daxili və qlobal miqyasda növbəti nəsil istehsalda dominantlıq etmək üçün öz milli maraqlarına xidmət etdi. Nəticə: günəş panelləri, batareyalar və batareya mineralları, elektrikli nəqliyyat vasitələri, külək turbinləri və digər yaşıl məhsullarda kütləvi və sürətli bazar payı qazancları. Çin böyük əhalisi, ağır sənayenin konsentrasiyası və kömür enerjisindən asılılığı səbəbindən dünyanın ən böyük istixana qazı emissiyası mənbəyi olaraq qalır. Lakin onun böyük təmiz texnologiya ixracatı, onu iqlimə zərər verən emissiyaların azaldılmasında ən böyük qlobal qüvvələrdən birinə çevirib. Reuters -in təhlili, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı tərəfindən inkişaf etməkdə olan ölkələr kimi təsnif edilən ölkələrə Çin təmiz texnologiya ixracatının dəyərini hesablamaq üçün gömrük məlumatlarından istifadə edib. Helsinki də yerləşən Enerji və Təmiz Hava Araşdırma Mərkəzi nin həmtəsisçisi Lauri Myllyvirta nın təhlilinə görə, bu ixracatlar təkbaşına Qlobal Cənub a ildə 257 milyon metrik ton karbon dioksid emissiyası ndan (MtCO2) qaçmağa kömək edəcək – bu, Fransa nın illik karbon dioksid emissiyalarına bərabərdir. Bu ilki Çin ixracatları isə Qlobal Cənub da 337 MtCO2 -dən qaçmağa nail olacaq. Reuters zəngin ölkələrdən yoxsul ölkələrə qlobal iqlim maliyyəsi nəticəsində nə qədər istixana qazı emissiyasının qarşısının alındığına dair etibarlı tək bir qiymətləndirmə tapa bilməyib. OECD -nin hesablamalarına görə, 2024-cü ildə bütün zəngin dünya iqlim yardımlarının beşdə biri özəl sektordan gəlib. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyası və əhəmiyyətli iqlim maliyyəsini müdafiə edən qeyri-rəsmi ölkələr koalisiyası olan Yüksək Ambisiya Koalisiyası bu hekayə ilə bağlı dərhal şərh verməyib. Reuters tərəfindən Çinin qlobal iqlim töhfəsi üçün əldə edilən 132 milyard dollar lıq rəqəm, həmçinin inkişaf etməkdə olan ölkələrdə təmiz texnologiya layihələrinə Çin in təxminən 40 milyard dollar lıq birbaşa xarici investisiyasını da əhatə edir. İnvestisiya məlumatları London İqtisadiyyat Məktəbi ndən Mathias Larsen və Xiaokang Xue tərəfindən tərtib edilib. OECD tərəfindən verilən ən son rəqəmlərə görə, bu, Çinin töhfəsini zəngin ölkələrin 2024-cü ildə BMT -nin iqlim öhdəlikləri çərçivəsində yoxsul ölkələrə verdiyi 137 milyard dollar lıq iqlim maliyyəsinə demək olar ki, bərabər edir. Rəqəmlər birbaşa müqayisə edilə bilməz. Çinin ümumi məbləği əsasən təmiz enerji inkişafına yönəlmiş kommersiya əməliyyatlarını əks etdirir, iqlim maliyyəsi isə iqlimə davamlı kənd təsərrüfatı texnikalarının inkişafı və ya böyük fırtınalar və ya daşqınlar nəticəsində yaranan zərərin təmizlənməsi kimi digər proqramları da dəstəkləyə bilər. Lakin müqayisə Çinin istehsal iqtisadiyyatının yoxsul ölkələrdə enerji keçidini necə qeyri-adi miqyasda formalaşdırdığını göstərir. Asiya Cəmiyyəti Siyasət İnstitutu nun Çin İqlim Mərkəzi nə rəhbərlik edən, BMT -nin iqlim danışıqlarında Çin in veteran müşahidəçisi Li Shuo ya görə, tapıntılar qlobal enerji keçidinin mexanizmlərində potensial bir dəyişikliyə işarə edir. İllərdir iqlim danışıqları zəngin ölkələrin yoxsul ölkələrə dekarbonizasiyaya kömək etmək üçün nə qədər pul və texnologiya təmin edəcəyinə fokuslanmışdı. Çinin istehsal bumu başqa bir yol yaradır: öz maraqlarına uyğun innovasiya və miqyas vasitəsilə təmiz texnologiyanın qiymətini aşağı salmaq – inkişaf etməkdə olan ölkələr onu iqtisadi səbəblərdən qəbul edənə qədər. O dedi: “Bunu öz iqtisadi gündəliyinizə uyğunlaşdıra bilərsiniz”. Prezident Donald Trump 2025-ci ildə Birləşmiş Ştatlar ı beynəlxalq iqlim əməkdaşlığından çıxardıqdan sonra Pekin indiyə qədər öz kommersiya gücünü qlobal iqlim danışıqlarında diplomatik liderliyə çevirməyə az maraq göstərib. Çinin diplomatik rolu bu ay Antalya , Türkiyə də keçiriləcək BMT -nin COP31 iqlim konfransında diqqət mərkəzində olacaq. Keçmiş iqlim danışıqçılarına görə, Vaşinqton və Pekin kimi ağır çəkili ölkələr arasında ikitərəfli razılaşmalar 2015-ci ildə qlobal istiləşməni məhdudlaşdırmaq üçün əlamətdar Paris sazişi də daxil olmaqla beynəlxalq iqlim razılaşmalarına yol açıb. Lakin Pekin masada öz geosiyasi əks çəkisi olmadan təkbaşına getmək istəməyə bilər. Müşahidəçilər deyirlər ki, Pekin qlobal karbon azaldılması ilə bağlı cəsarətli mövqe tutmağın Çin ə daha çox iqlim yardımı vermək və ya öz qalıq yanacaq emissiyalarını azaltmaq üçün arzuolunmaz təzyiq gətirəcəyindən narahat ola bilər. Çin bütün karbon dioksid emissiyalarının təxminən üçdə birini buraxır və hələ də enerjisinin yarıdan çoxu üçün kömür yandırır. Almaniya nın keçmiş iqlim naziri Jennifer Morgan dedi: “ Çinin gələcək illərdə müxtəlif səviyyələrdə necə iştirak edəcəyi iqlimlə bağlı baş verəcək ən fundamental şeydir, həm təmiz texnologiya tətbiqindəki rolları, həm də emissiya profilləri səbəbindən”. Çin in Ticarət Nazirliyi ölkənin qlobal yaşıl transformasiyaya mühüm töhfə verdiyini və külək və günəş enerjisi ixracatının son beş ildə qlobal emissiyaları təxminən 4,1 milyard ton CO2 azaldığını – bu, Birləşmiş Ştatlar ın bir ildəki ümumi emissiyalarının təxminən 80% -nə bərabər olduğunu bildirib. Nazirlik əlavə edib: “Qlobal iqlim idarəçiliyindəki “fəaliyyət çatışmazlığı” fonunda Çin məsuliyyətli mövqeyini qoruyacaq, digər ölkələrlə birlikdə çətinlikləri həll etmək, maneələri dəf etmək və qlobal yaşıl və aşağı karbonlu transformasiyanı və davamlı inkişafı birgə təşviq etmək üçün çalışacaq”. Bu arada, Çinin istehsal bumu inkişaf etməkdə olan dünyada bərpa olunan enerjini daha əlverişli edib. Məsələn, Efiopiya 2024-cü ildə daxili yanma mühərrikli avtomobil idxalını qadağan etdikdə, elektrikli nəqliyyat vasitələrinə doğru belə dramatik bir addım atan ilk ölkə oldu. O zamankı nəqliyyat nazirinin müavini Reuters -ə bildirib ki, qərar emissiyalarla deyil, daha çox yanacaq idxalı xərclərini azaltmaqla bağlı idi. Reuters tərəfindən bu hekayədə istifadə edilən Çin yaşıl investisiya məlumat bazasını quran London İqtisadiyyat Məktəbi nin baş siyasət tədqiqatçısı Larsen dedi: “ Efiopiya da heç kim COP -dan bunun üçün pul ödəməsini istəmir; iqtisadiyyat sadəcə dəyişib. Bu, sadəcə ən ucuz və ən yaxşı həll yoludur”. Son bir neçə ildə Çin onlarla subsidiyalı avtomobil istehsalçısının Çin də şiddətli qiymət müharibəsi aparması və ixracatı kəskin şəkildə artırması səbəbindən dünyanın ən böyük elektrikli nəqliyyat vasitələri tədarükçüsü olub. Yaşıl keçid Pakistan da da oxşar şəkildə praqmatik olub, Ember -in məlumatlarına görə, ötən il Çin dən 17 GW dəyərində günəş enerjisi idxal edib ki, bu da təxminən Almaniya nın həmin ildəki quraşdırmalarına bərabərdir. Bu panellər emissiyaları azaldacaq və daha da əhəmiyyətlisi, tez-tez nə ucuz, nə də etibarlı enerjisi olmayan bir ölkədə ucuz, etibarlı enerji təmin edəcək. Reuters -in gömrük məlumatlarının təhlilinə görə, Çin in günəş panelləri və onları istehsal etmək üçün lazım olan hüceyrələrinin demək olar ki, üçdə ikisi ötən il inkişaf etməkdə olan ölkələrə gedib. Birləşmiş Ştatlar və Avropa nın bəzi hissələri kimi zəngin ölkələrdə vəziyyət fərqlidir, onlar son illərdə daxili istehsalçılarını göndərişlərin artımından qorumaq üçün Çin təmiz texnologiyasına tariflər və digər məhdudiyyətlər tətbiq ediblər. Məsələn, Birləşmiş Ştatlar Çin elektrikli nəqliyyat vasitələrinə 100% -dən çox tarif tətbiq edir və onları bazardan effektiv şəkildə bloklamaq üçün digər tədbirlər görüb. Keçən ilki iqlim sammitinə ev sahibliyi edən Braziliya nın veteran iqlim danışıqçısı André Corrêa do Lago dedi: “Təəccüblü olan odur ki, əvvəlcə iqlim dəyişikliyini həll etmək üçün nəzərdə tutulmuş siyasətlər indi iqlim təsirlərinə görə deyil, ticarət və rəqabət qabiliyyəti ilə bağlı narahatlıqlara görə müxalifətlə üzləşir”.