ABŞ-İsrailin İranla müharibəsi və Hörmüz boğazının bağlanması, gündəlik hasilat itkisi baxımından rekord səviyyədə neft təchizatında fasiləyə səbəb olub, baxmayaraq ki, ən azı bir əvvəlki şok daha böyük kümülatif təsirə malik olub. Bu, Beynəlxalq Enerji Agentliyi və ABŞ Enerji Nazirliyinin məlumatlarına əsaslanan Reuters hesablamalarına görədir. BEA çərşənbə axşamı bildirib ki, 2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya təcavüzü nəticəsində yaranan Avropa qaz böhranının sonu ilə birləşdikdə, bu münaqişə dünyanın üzləşdiyi ən pis enerji böhranıdır. Fasilənin miqyası 1973-cü il Ərəb neft embarqosundan İran İnqilabına və 1991-ci il Körfəz müharibəsinə qədər keçmiş enerji şokları ilə müqayisələri yenidən gündəmə gətirib, eyni zamanda qlobal enerji bazarlarının nə qədər dəyişdiyini vurğulayıb. Əvvəlki böhranlardan fərqli olaraq, İran müharibəsi xam neft, təbii qaz, emal olunmuş yanacaq və gübrə təchizatına eyni vaxtda zərbə vuraraq, onilliklər boyu artan tələbatın, daha dərin qlobal ticarət əlaqələrinin və Yaxın Şərqin hazır yanacaq təchizatçısı kimi genişlənmiş rolunun yaratdığı yeni zəiflikləri üzə çıxarıb. 1970-ci illərin əvvəlki enerji şokları davamlı iqtisadi zərərə səbəb olub, hökumətləri zəiflədib və ABŞ kimi sənayeləşmiş ölkələrin vətəndaşlarının yaddaşında həkk olunub, hansı ki, aylarla yanacaq təchizatı çatışmazlığı və yanacaqdoldurma məntəqələrində növbələrlə üzləşiblər. BEA , sənayeləşmiş ölkələrə enerji təchizatı və təhlükəsizliyi barədə məsləhət vermək üçün Ərəb neft embarqosundan sonra yaradılıb. BEA həmçinin üzvlərinin fövqəladə neft ehtiyatlarını idarə edir və neft qiymətlərini sabitləşdirmək və Yaxın Şərqdən itirilmiş təchizatı kompensasiya etmək üçün strateji ehtiyatlardan rekord 400 milyon barel buraxaraq böhrana cavab verib. BEA bu ayın əvvəlində bildirib ki, hazırkı böhrandan ən yüksək təchizat itkisi gündə 12 milyon bareldən çoxdur. Bu, bu il orta hesabla 104,3 milyon barel/gün olacağı gözlənilən qlobal neft tələbatının 11,5%-nə bərabərdir. BEA bildirib ki, gündəlik təchizat itkisi 1973-74-cü illərdəki Ərəb neft embarqosu zamanı gündə 4,5 milyon barel və 1978-79-cu illərdəki İran İnqilabı zamanı gündə 5,6 milyon barel olan əvvəlki ən yüksək təchizat itkilərindən daha böyükdür. BEA həmçinin bildirib ki, bu, 1991-ci il Körfəz müharibəsi zamanı təxmin edilən gündə 4,3 milyon barel olan ən yüksək təchizat itkilərindən də yüksəkdir. İran müharibəsi həmçinin Qatarda dünyanın mayeləşdirilmiş təbii qaz hasilatının təxminən beşdə birinin dayandırılmasına səbəb olub. Dünya 1970-1990-cı illərin neft şokları zamanı istehlak etdiyindən daha çox qaz istehlak edir. Ərəb neft embarqosu və İran İnqilabı zamanı LNG sənayesi yeni yaranırdı. Qatar ilk dəfə 1996-cı ildə LNG ixrac edib. Hazırkı fasilə xam neft və qazdan kənara, yanacaq bazarlarına da yayılır. ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsi Körfəzdəki neft emalı zavodlarından gündə milyonlarla barel yanacaq istehsalını və ixracını pozaraq, təyyarə yanacağı və dizel çatışmazlığına səbəb olub. Son onilliklərdə Körfəz daxilində tikilmiş nəhəng neft emalı zavodları qlobal yanacaq təchizatı üçün əsasdır. Onlar, məsələn, Afrikaya , Avropaya və Asiyaya təyyarə yanacağı göndərirlər. Beynəlxalq Enerji Agentliyi , hazırkı fasilənin kümülatif təchizat itkiləri baxımından əvvəlki enerji şokları ilə necə müqayisə olunduğu barədə Reuters-in şərh sorğusuna dərhal cavab verməyib. Rəsmi müqayisələr olmadıqda, Reuters əsas təchizat fasilələrinin miqyasını və müddətini hesablayaraq kümülatif itkiləri qiymətləndirib. Bu yanaşmaya əsasən, Reuters hesablamalarına görə, hazırkı münaqişə 52 gün davam edib və bu dövrdə gündə 12 milyon barel itki fərz edərək, bazardan təxminən 624 milyon barel çıxarıb. Sülh müqaviləsi tez əldə edilsə belə, təchizat fasilələrinin aylarla, qaz halında isə illərlə davam edəcəyi gözlənilir ki, bu da son kümülatif təsiri əhəmiyyətli dərəcədə artıracaq. BEA bildirir ki, 1978-79-cu illərdəki İran İnqilabı gündə 5,6 milyon barel ən yüksək itkiyə səbəb olub ki, bu da hazırkı fasilədən daha kiçik miqyaslıdır. Lakin Reuters hesablamalarına görə, inqilab daha böyük kümülatif itkiyə gətirib çıxarıb. ABŞ Enerji Nazirliyinin məlumatına görə, inqilab 1978-1981-ci illərdə İranın xam neft hasilatında orta hesabla gündə 3,9 milyon barel azalmaya səbəb olub – Reuters hesablamalarına görə üç il ərzində təxminən 4,27 milyard barel itki – baxmayaraq ki, Enerji Nazirliyi bu itkinin böyük hissəsinin İranın Körfəz qonşuları tərəfindən kompensasiya edildiyini bildirir. Bu böhran zamanı ehtiyat gücü olan ölkələr – Səudiyyə Ərəbistanı , Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri – kompensasiya edə bilməyiblər, çünki onlar özləri Hörmüz boğazından keçən daşımaların dayanması ilə zərbə alıblar. Neft jurnalisti və müəllifi Ian Seymour hesab edir ki, İran 1979-cu ildə orta hesabla gündə 3,1 milyon barel neft hasil edib, 1978-ci ilin sonlarında isə gündə 6 milyon barel idi – bu da təkcə 1979-cu ildə 1 milyard bareldən çox kümülatif itkiyə səbəb olub. 1973-1974-cü illərdəki Ərəb neft embarqosu zamanı istehsalçılar gündə 4,5 milyon barel tam hasilat kəsilməsinə nail olmaq üçün üç ay vaxt sərf ediblər. Reuters hesablamalarına görə, embarqo 1973-cü ilin oktyabrından 1974-cü ilin martına qədər davam edib və təxminən 530 milyon ilə 650 milyon barel arasında itirilmiş hasilata səbəb olub. Bu o deməkdir ki, Ərəb neft embarqosu kümülatif təsiri baxımından ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsinin səbəb olduğu fasilə ilə müqayisə oluna bilərdi. Hazırkı böhran əvvəlcə Asiya və Afrikaya təchizat çatışmazlığı ilə özünü göstərib. Ən böyük neft istehlakçısı olan ABŞ , Ərəb neft embarqosundan daha çox zərər görüb, bu da avtomobil sürücülərinin benzin üçün uzun növbələrdə dayanmasına səbəb olub. Fasilə aylarla davam edib və enerji siyasətinin yenidən nəzərdən keçirilməsinə və enerji təchizatının təhlükəsizliyinin nə demək olduğuna dair yenidən düşünməyə səbəb olub. BEA üzvü Avstraliyanın hökumət sənədinə görə, neft hasilatını dörd ay müddətinə pozan 1991-ci il Körfəz müharibəsi , Reuters hesablamalarına görə, bu müddət ərzində gündə 4,3 milyon barel itki fərz edərək, ən azı 516 milyon barel kümülatif itkiyə səbəb olub ki, bu da kümülatif itkiləri hazırkı böhran və Ərəb neft embarqosundan daha kiçik edir. Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya təcavüzü, Avropa ölkələrinin Rusiya neft və qazından asılılığını azaltmaq üçün mübarizə apdığı bir vaxtda qlobal enerji böhranına səbəb olub. ABŞ Enerji İnformasiya İdarəsinin məlumatına görə, Rusiya neft hasilatı 2022-ci ilin aprelində 9% , yəni təxminən gündə 1 milyon barel azalıb və bu, hazırkı fasilədən xeyli kiçikdir. Moskva Qərb sanksiyalarına qarşı ixracı yenidən yönləndirdiyi üçün Rusiyanın hasilatı sonrakı aylarda sabitləşib, baxmayaraq ki, 2026-cı ildə Ukrayna dron hücumları hasilatın azalmasına səbəb olur.