53 yaşlı Aqbar Məhəmməd may ayında Fici də yanacaqdoldurma məntəqəsinə daxil olanda növbə gözləyirdi. Lakin məntəqə demək olar ki, boş idi. Məhəmməd deyir: “Xidmət stansiyasında cəmi bir-iki maşın gördüm ki, bu da çox qeyri-adi idi”. Səbəb çox tez aydın oldu: Məhəmməd maşınını doldurarkən, yanacaq nasosundakı rəqəmlər onun panelindəki göstəricidən daha sürətlə artırdı. Normalda o, təxminən 40 dollar lıq yanacaq doldurardı, lakin bu dəfə 100 dollar onun 60 litr lik çənini yarıya qədər doldurmağa güclə çatdı. Sakit okean regionu yüksələn dəniz səviyyəsi və artan təbii fəlakətlər sayəsində artıq iqlim böhranının ön cəbhəsindədir. Lakin ABŞ-İsrail müharibəsinin İran a qarşı yaratdığı yanacaq böhranı başqa bir qalıq yanacaq əsaslı həssaslığı üzə çıxarır. Sakit okeandakı ölkələrin və ərazilərin idxal olunan neftdən asılılığı iqtisadi artıma zərbə vuracaq və inflyasiyanı artıracaq. Qıtlıqlar artıq kassava nın qiymətində, məktəbə getmə xərcində və müəssisələrin gəlirlərində özünü göstərir. Avstraliya Milli Universiteti ndən Dr. Rubayat Çoudhuri deyir ki, Sakit okean adaları qida və əsas ehtiyaclar üçün idxaldan çox asılıdır. Turizmdən, pul köçürmələrindən və xarici yardımdan çox gəlir əldə edən bir regionda, yüksək yanacaq qiymətləri təkcə malların qiymətini artırmayacaq, həm də gəlirləri təhdid edə bilər. Çoudhuri deyir ki, “Sakit okean iki əsas səbəbdən ağır zərbə alacaq”. “Birincisi, onun uzaqlığıdır. İkincisi isə kiçik əhalidir.” 2023-cü il də regionun enerji təchizatının 80%-dən çoxu nu neft təşkil edirdi – bunun yarıdan çoxu nəqliyyat, üçdə birindən çoxu isə elektrik enerjisi üçün idi. Tam ekranda görünüş: Kuk adaları ndakı Rarotonqa limanının havadan görünüşü. Fotoqraf: Karly Erl/The Guardian . Ən azı səkkiz Sakit okean ölkəsi 2024-cü il də elektrik enerjisinin yarıdan çoxunu neft məhsullarından istehsal edib – Solomon adaları nda 90%-dən çox , Tonqa və Nauru da isə 80%-dən çox . Müqayisə üçün, Avstraliya və Yeni Zelandiya 2024-cü il də elektrik enerjisinin 2,3% və 1,5% -ni neft məhsullarından əldə edib ki, bu da əsasən uzaq və ya fövqəladə generatorlar kimi kiçik, fasiləli və ya müvəqqəti mənbələrdən idi. Bir çox Sakit okean ölkəsi 2030-cu il ə qədər elektrik enerjisinin 100% -ni bərpa olunan mənbələrdən istehsal etməyi hədəfləyir. Tokelau kimi bəziləri buna artıq nail olub, lakin əksəriyyəti hələ yox. Neft məhsulları 2019-cu il də bəzi Sakit okean ölkələri üçün bütün idxalın təxminən 20% -ni təşkil edirdi, lakin bir çoxu yerli olaraq istehsal edilə bilməyən çoxlu qida və digər əsas məhsulları da idxal edir ki, bu da yüksək nəqliyyat xərclərinin müxtəlif mallara və xidmətlərə təsir edəcəyi deməkdir. BMT -nin məlumatları göstərir ki, 2021-23-cü illər də qida Samoa və Tonqa da xalis idxalın 20%-dən çoxu nu, Kiribati də isə 29%-dən çoxu nu təşkil edib. Bir çox Sakit okean ölkəsi neft təchizatı qıtlığı başlamazdan əvvəl artıq tədbirlər görür. Fici parlamenti qlobal yanacaq qiyməti şoku səbəbindən büdcəyə düşən təzyiqə görə üzvlərinin maaşlarının 20% azaldılmasına səs verib. Digər ölkələr isə müəssisələr və sakinlər üçün yardım tətbiq edərkən yanacaq qiymətlərini dəfələrlə artırmalı olublar. Yanacaq təhlükəsizliyinə kömək etmək üçün Avstraliya hökuməti Fici yə 30 milyon dollar dəyərində dəstək elan edib – bura regionda təchizat və saxlama mərkəzi də daxildir. Fici nin baş naziri Sitiveni Rabuka bildirib ki, bu, Fici lilər bu ay daha bir yanacaq qiyməti artımına hazırlaşarkən ölkənin qarşıdan gələn milli büdcəsini dəstəkləyəcək. Guardian Australia -nın 2024-cü il də qlobal ticarət axınlarının təhlili göstərib ki, Sakit okean ölkələri yanacağının əksəriyyətini cəmi bir neçə ölkədən – Sinqapur, Malayziya, Cənubi Koreya və Çin dən alıb. Bəzi Sakit okean ölkələri neft məhsullarının 80%, 90% və ya daha çoxunu ən böyük təchizatçı ölkələrindən əldə edir. Bu cür konsentrasiya, təchizatçılar öz daxili bazarlarına üstünlük verməli olsalar, Sakit okean ölkələrini həssas vəziyyətdə qoya bilər. Avstraliya ya artıq xəbərdarlıq edilib ki, böhran davam edərsə, Malayziya və ya Cənubi Koreya bunu etməli ola bilər. Dr. Çoudhuri həmçinin qeyd edir ki, Avstraliya alıcılıq qabiliyyəti və dünyanın ən böyük mayeləşdirilmiş təbii qaz istehsalçılarından və ixracatçılarından biri olması sayəsində neft təchizatı şokundan nisbətən qorunur. “ Avstraliya kimi böyük millətlər üçün danışıqlar aparmaq nisbətən asandır, elə deyilmi? Məsələn, neft təchizatını təmin etmək üçün Bruney ə müraciət etmək. “ Solomon adaları və ya Mikroneziya Federativ Ştatları üçün eyni şeyi etmək asan deyil.” Suva dakı Aqbar üçün yanacaq böhranı indiyə qədər əsasən gəlirləri bərabərləşdirmək üçün daha uzun saatlar işləmək deməkdir. Avtobus operatorları üçün daha sıx marjalar. Tailevu, Naitasiri və Ra kimi əyalətlərdən olan fermerlər üçün bu, məhsulu şəhərə gətirmək üçün daha çox pul ödəmək deməkdir. Və sürücü həmkarı Cerald Elaisa üçün hər səfər indi hesablama ilə gəlir. O deyir: “Biz yalnız vacib səfərlər – məktəb, iş, ev üçün yanacaq alırıq”. “Uşaqlar indi avtobusa minir və ya piyada gedirlər. Biz lazımsız xərcləri azaldırıq.” Bir çox Fici ailəsi üçün yanacaq artıq sadəcə çənlərini doldurmaq deyil. Bu, onların necə yaşadığını formalaşdırır.