Tramp və Putin in bir həftə ərzindəki səfərləri Si Cinpin in Çin i parçalanmış dünya nizamının mərkəzində yerləşdirməsini göstərir. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin (solda) və Çin Prezidenti Si Cinpin 20 may tarixində Pekin dəki Xalq Böyük Zalı nda imzalama mərasimində. FOTO: EPA Fəxri qarovulçular, eləcə də həvəslə bayraq yelləyən gənclər yenidən uçuş zolağında idilər. Eyni möhtəşəm Böyük Zal qarşılaması, eyni mərasim qoşunları və top atəşi, eyni tullanıb-düşən uşaqlar. Pekin əsasən keçən həftə ABŞ Prezidenti Donald Tramp üçün təşkil etdiyi dövlət təntənəsini Rusiya Prezidenti Vladimir Putin üçün təkrar istifadə etmişdi. Lakin bütün oxşarlıqlara baxmayaraq, iki səfər çox fərqli məqsədlər daşıyırdı. Tramp Vaşinqton və Pekin arasında aylarla davam edən gərginliklərdən sonra münasibətləri sıfırlamaq üçün gəlmişdi ki, bu da hər iki ölkəni zəif görünmədən əlaqələri sabitləşdirmək yollarını axtarmağa vadar etmişdi. Putin isə son bir neçə ildə hər iki tərəf üçün strateji cəhətdən daha vacib hala gələn münasibətləri dərinləşdirmək üçün gəlmişdi. Və Pekin hər iki kişiyə oxşar VIP rəftar etsə də, bir münasibətin digərindən daha dərin olduğu şübhə doğurmurdu. Tramp ın səfəri “konstruktiv strateji sabitlik” kimi təsvir edilən yeni bir çərçivə yaratdı – mahiyyətcə, getdikcə rəqabətli münasibətlərə məhdudiyyətlər qoymaq cəhdi. Atmosfer bazarları sakitləşdirməyə kömək etdi və hər iki tərəf rəqabətin davam edəcəyini etiraf edərək açıq qarşıdurmadan qaçmaq istədiklərini bildirdi. ASİYANI DEKODLA Yeni qlobal düzəndə Asiya da naviqasiya edin. Məlumatları e-poçtunuza alın. Putin in Çin ə 25-ci səfəri gərginlikləri sabitləşdirməkdən daha çox strateji uyğunlaşmanı gücləndirmək məqsədi daşıyırdı. Təkcə enerji haqqında deyil, hətta uzun müddət gecikən Sibirin Gücü 2 qaz kəməri layihəsi ətrafındakı müzakirələr də münasibətlərin hara getdiyini göstərirdi. Səfər zamanı heç bir müqavilə imzalanmadı, lakin Kreml hər iki tərəfin “əsas parametrlər barədə anlaşmaya” gəldiyini bildirdi – bu, qiymət, həcm və şərtlər üzərində illərlə davam edən fikir ayrılıqları səbəbindən ilişib qalan bir layihə üçün ən azı bəzi irəliləyişlərin olduğunu göstərirdi. İllərdir Moskva , onilliklər boyu Avropa nı əsas enerji müştərisi kimi gördükdən sonra Çin dən həddindən artıq asılı olmaq istəmirdi. Pekin isə gözləməyə imkan verə bilərdi. Çin enerji təchizatını şaxələndirmişdi və Rusiya nın hələ də Avropa sı olduğu müddətdə bir razılaşmaya tələsmək üçün az təcili ehtiyacı var idi. Ukrayna müharibəsi bu tənliyi dəyişdi. Avropa nın Rusiya boru qazı alışını kəskin şəkildə azaltması Moskva nın təsir gücünü zəiflətdi və onu daha böyük təkanla şərqə baxmağa məcbur etdi. Rusiya qəfildən özünü daha az əsas alıcı və çox az alternativlə tapdı. Lakin Çin də həddindən artıq öhdəlik götürməməyə diqqət yetirmişdir. Pekin və Moskva strateji cəhətdən yaxınlaşsa da, Çin siyasətçiləri hələ də hər hansı bir təchizatçıdan, o cümlədən Rusiya dan həddindən artıq asılılıq istəmirlər. Pekin uzun müddətdir ki, enerji idxalını Yaxın Şərq , Mərkəzi Asiya , Afrika və Rusiya arasında yayaraq şaxələndirməyə üstünlük vermişdir, nəinki bütün yumurtaları bir səbətə qoymağa. Lakin son Yaxın Şərq böhranı Pekin in dənizdəki pozulmalara daha az həssas olan daha çox quru enerji marşrutlarına olan istəyini gücləndirmişdir. Çin in xam neft idxalının təxminən yarısı bu regiondan gəlir ki, bu da oradakı qeyri-sabitliyi Çin planlaşdırıcıları üçün böyük narahatlıq mənbəyinə çevirir. Pekin üçün Rusiya ilə daha dərin enerji əlaqələri bu zəifliklərin bəzilərini azaltmağa kömək edir, xüsusilə də ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri tərəfindən patrul edilən dəniz yollarında gələcək hər hansı bir pozulma ssenarisində. Lakin bu münasibət heç vaxt təkcə qaz haqqında olmayıb. Putin səfər zamanı Rusiya nı qlobal qeyri-müəyyənlik anında etibarlı tərəfdaş kimi dəfələrlə təqdim etmişdir. Çin dövlət mediası isə Çin-Rusiya tərəfdaşlığını “bərabərlik, hörmət və qarşılıqlı fayda” prinsipləri üzərində qurulmuş kimi təsvir etmişdir – bu prinsiplər son illərdə Pekin diplomatiyasının əsas elementlərinə çevrilmiş və tez-tez dolayı və ya açıq şəkildə Vaşinqton a yönəldilmişdir. Həm Çin , həm də Rusiya özlərini rəsmi ittifaq strukturları və ya blok qarşıdurması olmadan əməkdaşlıq edən strateji müstəqil güclər kimi təsvir edirlər. Bu təsvirin reallığı tam əks etdirib-etdirməməsi başqa bir sualdır. Ukrayna müharibəsi başlayandan bəri münasibətlərdəki balans kəskin şəkildə Çin in xeyrinə dəyişmişdir. Bu gün Rusiya ya Çin in bazarları, maliyyəsi, texnologiyası və diplomatik dəstəyi Çin in Rusiya ya ehtiyacından qat-qat çoxdur. Rusiya Prezidenti Vladimir Putin (sağda) və Çin Prezidenti Si Cinpin 20 may tarixində Pekin dəki Xalq Böyük Zalı nda qarşılama mərasimi zamanı. FOTO: EPA şəkli Pekin bu tənzimləmədən məhz ona görə rahat görünür ki, bu, Çin ə ittifaqın rəsmi öhdəlikləri olmadan böyük təsir gücü verir. Tramp ın səfəri ilə ziddiyyət də məhz burada daha kəskinləşir. “Yaxşı dostlar” Si ilə görüşləri zamanı Amerika Prezidenti şəxsi kimyəvi uyğunluğu dəfələrlə vurğulayaraq, Çin liderini “yaxşı dost” adlandırmış və onların on ildən çoxdur ki, bir-birini tanıdıqlarını qeyd etmişdir. Lakin münasibət heç vaxt Pekin in Putin lə açıq şəkildə nümayiş etdirdiyi istiliyi daşımadı. Fərq Tramp ın səfəri zamanı Si nin onu Çin rəhbərliyinin fəaliyyət göstərdiyi gizli və ciddi mühafizə olunan Zhongnanhai ərazisində gəzdirdiyi kiçik bir anla əks olundu. Bir anda Tramp ın orada hansı xarici liderlərin qonaq edildiyini soruşduğu bildirildi. Si cavab verdi: çox az. Putin onlardan biri idi. Bu səfər zamanı o, yenidən Zhongnanhai də çay süfrəsinə qonaq edildi. Pekin Tramp üçün xüsusi protokol rəftarı tətbiq etsə də – hətta Vitse-prezident Han Zheng i onu hava limanında qarşılamağa göndərmək kimi normal praktikadan üstün bir jest – Rusiya ilə münasibət Çin siyasi düşüncəsində açıq şəkildə fərqli bir kateqoriya tutur. Si və Putin 40-dan çox dəfə görüşüblər. Onlar müntəzəm olaraq bir-birlərinə “köhnə dost” və “əziz dost” deyə müraciət edirlər, bu dil Si nin Tramp la qarşılıqlı olaraq istifadə etmədiyi bir dildir. Çin iqtisadiyyatı Birləşmiş Ştatlar və Qərb lə Rusiya nın heç vaxt olmayacağı şəkildə dərin şəkildə bağlı qalsa da, Çin və Rusiya arasındakı bağ başqa bir şeyə əsaslanır. Tramp və Si nin sabitlik haqqında açıq şəkildə danışmasından bir neçə gün sonra, Si Putin in yanında dayanaraq dünyanın “cəngəllik qanununa” qayıtdığı barədə xəbərdarlıq etdi. Çin rəsmiləri bu şərhin beynəlxalq münasibətlərdə birtərəflilik, məcburiyyət və güc siyasəti ilə bağlı daha geniş narahatlıqları əks etdirdiyini iddia edəcəklər. Lakin bu, həm də Vaşinqton la son yumşalmaya baxmayaraq, Pekin in ən yaxın strateji tərəfdaşlıqlarının Amerika hökmranlığına və ABŞ -ın rəhbərlik etdiyi beynəlxalq düzənə dərin şübhə ilə bağlı qaldığını xatırlatdı. Si və Putin 40-dan çox dəfə görüşüblər. Onlar müntəzəm olaraq bir-birlərinə “köhnə dost” və “əziz dost” deyə müraciət edirlər, bu dil Si nin Tramp la qarşılıqlı olaraq istifadə etmədiyi bir dildir. FOTO: REUTERS şəkli Bu dünya görüşü Moskva nınkı ilə çox üst-üstə düşür. İllərdir həm Çin , həm də Rusiya ABŞ -ı qaydaları seçici şəkildə tətbiq etməkdə, digər ölkələrin daxili işlərinə qarışmaqda və geosiyasi məqsədlər üçün iqtisadi və təhlükəsizlik sistemlərini silahlandırmaqda ittiham edirlər. Lakin Pekin həm də olduqca həssas bir şeyi həyata keçirməyə çalışır: iqtisadi qırılma və ya hərbi eskalasiyadan qaçmaq üçün Vaşinqton la kifayət qədər sabit əlaqələri qorumaq, eyni zamanda Qərb təzyiqinə qarşı strateji dərinlik, enerji təhlükəsizliyi və diplomatik uyğunlaşmanı təmin etmək üçün Rusiya nı kifayət qədər yaxın saxlamaq. İndiyə qədər Si hər iki yolu eyni vaxtda idarə etməyi bacarmışdır. Və Pekin in nöqteyi-nəzərindən, keçən həftənin görüntüləri daha yaxşı ola bilməzdi. Bir neçə gün ərzində həm Amerika , həm də Rusiya prezidentləri ticarət və strateji sabitlikdən enerji və geopolitikaya qədər müxtəlif məsələlərdə əməkdaşlıq axtararaq Çin ə səfər etdilər. Çin dövlət mediası ardıcıllığı getdikcə parçalanan dünyada Çin in qlobal mövqeyinin təsdiqi kimi təqdim etdi. Bu narrativ daxili olaraq rezonans doğuracaq. Bu, Çin in beynəlxalq sistemə təcrid olunmuş bir rəqib kimi deyil, həm rəqiblərin, həm də tərəfdaşların əməkdaşlıq etməli olduğu əvəzolunmaz bir güc kimi imicini gücləndirir. Yenə də, bütün eyni mərasimlərə və diqqətlə xoreoqrafiya edilmiş simmetriyaya baxmayaraq, əsas münasibətlər artıq heç də simmetrik deyil. Tramp dəyişkən bir münasibəti sabitləşdirməyə çalışırdı. Putin isə artıq daha dərin olan bir münasibəti gücləndirməyə çalışırdı. THE STRAITS TIMES