Onilliklər boyu alimlər insanların yaşlandıqca beynin yaddaş problemlərinə və xəstəliklərə niyə daha həssas olduğunu bioloji səbəbini axtarırdılar. Stanford Universiteti nin yeni bir araşdırması tədqiqatçıları bu cavaba bir addım daha yaxınlaşdırmış ola bilər. Tədqiqat, beynin zülal istehsal sistemindəki pozğunluğa işarə edir ki, bu proses qocalma və koqnitiv geriləmədə kritik rol oynayır. Science Daily -nin hesabatına görə, tapıntılar Altsheymer kimi vəziyyətlərin niyə həyatın sonrakı dövrlərində daha çox yayıldığını izah etməyə kömək edə bilər. Zülal istehsalı yavaşladıqda nə baş verir? Stanford Universiteti ndəki alimlər, beynin niyə qocalmağa, yaddaş itkisinə və Altsheymer kimi xəstəliklərə daha həssas olduğunu izah etməyə kömək edə biləcək əsas bioloji prosesi müəyyən etdiklərinə inanırlar. Science jurnalında dərc olunan araşdırma, proteostaz və ya zülal homeostazı kimi tanınan bir prosesə diqqət yetirir. Bu sistem hüceyrələrin zülalları düzgün şəkildə yaratmasına, saxlamasına və çıxarmasına kömək etməkdən məsuldur. Proses uğursuzluğa düçar olduqda, zədələnmiş zülallar yığılıb normal beyin fəaliyyətinə mane olan zərərli yığıntılar əmələ gətirə bilər. Tədqiqatçılar deyirlər ki, bu zülalla bağlı problemlər qocalma prosesinin özü ilə sıx bağlı görünür, Science Daily -nin hesabatına görə. Stanford un Humanities and Sciences Məktəbi ndə Donald Kennedy kafedrasının müdiri, araşdırmanın müəllifi Judith Frydman dedi: “Bir çox prosesin qocalma ilə daha disfunksional olduğunu bilirik, lakin biz niyə qocaldığımızın fundamental molekulyar prinsiplərini həqiqətən anlamırıq. Yeni araşdırmamız qocalma zamanı geniş şəkildə müşahidə olunan bir fenomen üçün mexaniki izahat verməyə başlayır ki, bu da zülalları əmələ gətirən proseslərdə artan aqreqasiya və disfunksiyadır.” Tədqiqat qrupuna görə, ən əhəmiyyətli kəşflərdən biri zülalların qurulmasından məsul olan kiçik hüceyrə strukturları olan ribosomlar la bağlı idi. Yaşlı beyinlərdə bu strukturlar genetik təlimatlar boyunca hərəkət edərkən tez-tez dayanırdı və ya toqquşurdu, tədqiqatçıların molekulyar tıxaclar kimi təsvir etdiyi vəziyyətlər yaradırdı. Bu pozğunluqlar sağlam zülalların istehsalını azaldır, eyni zamanda neyrodegenerativ xəstəliklərlə əlaqəli zülal aqreqatlarının əmələ gəlməsini artırırdı. Alimlər niyə kiçik bir balığı öyrəndilər? Qocalma prosesini daha yaxşı anlamaq üçün tədqiqatçılar qısa ömrü ilə tanınan kiçik bir balıq növü olan firuzəyi killifish ə müraciət etdilər. Siçanlar kimi ənənəvi laboratoriya heyvanları daha yavaş qocaldığı üçün qocalmanın öyrənilməsi illər çəkə bilər. Lakin killifish yaşla bağlı dəyişiklikləri daha sürətli inkişaf etdirir, bu da alimlərə qocalmanın bioloji təsirlərini daha qısa müddətdə müşahidə etməyə imkan verir. Komanda gənc, yetkin və yaşlı balıqları araşdırdı, amin turşuları, transfer RNT , xəbərçi RNT (mRNA) , zülallar və digər hüceyrə mexanizmləri daxil olmaqla zülal istehsalında iştirak edən bir çox komponenti təhlil etdi. Onların tapıntıları göstərdi ki, qocalma translyasiya uzanması adlanan zülal sintezinin kritik mərhələsinə təsir edir. Bu proses zamanı ribosomlar mRNA zəncirləri boyunca hərəkət edir və zülalları bir-bir amin turşusu ilə yığır. Tədqiqatın həmmüəllifi və hazırda Stony Brook Universiteti ndə dosent olan Jae Ho Lee dedi: “Nəticələrimiz göstərir ki, ribosom hərəkətinin mRNA boyunca sürətindəki dəyişikliklər zülal homeostazına dərin təsir göstərə bilər və qocalma kontekstində müxtəlif mRNA -ların 'tənzimlənən' translyasiya uzanma sürətinin əsas mahiyyətini vurğulayır.” Bu, yeni Altsheymer müalicələrinə səbəb ola bilərmi? Yaşla bağlı geriləməni izah etməkdən başqa, tapıntılar biologiyada başqa bir uzunmüddətli sirri də həll etməyə kömək edə bilər. Alimlər müşahidə etmişlər ki, qocalmış orqanizmlərdə mRNA səviyyələrindəki dəyişikliklər tez-tez zülal səviyyələrindəki dəyişikliklərə uyğun gəlmir. Zülal-transkript ayrılması kimi tanınan bu fenomen illərdir tədqiqatçıları çaşdırır. Stanford komandası zülal istehsalındakı pozğunluqların, xüsusilə ribosomlar ın iştirakı ilə, bu əlaqəsizliyə səbəb ola biləcəyinə dair dəlillər tapdı. Bu uğursuzluqlardan təsirlənən zülalların bir çoxu hüceyrə sabitliyini qorumaq və genomu mühafizə etməkdə iştirak edir. Bu sistemlər zəiflədikcə, qocalma ilə əlaqəli daha geniş bioloji problemlər ortaya çıxa bilər. Frydman dedi: “Zülal istehsalı prosesinin qocalma ilə etibarlılığını itirdiyini göstərmək, bütün bu digər proseslərin yaşla birlikdə niyə səhv işləməyə başladığına dair bir növ əsaslı məntiq təmin edir. Və əlbəttə ki, bir problemi həll etməyin açarı onun niyə səhv getdiyini anlamaqdır.” Əks halda, sadəcə qaranlıqda əlləşirsiniz. Tədqiqatçılar indi ribosom funksiyasını yaxşılaşdırmağın və ya zülal istehsalının səmərəliliyini artırmağın beyin hüceyrələrini yaşla bağlı zərərdən qorumağa kömək edib-etməyəcəyini araşdırırlar. Lee dedi: “Bu iş ümumiyyətlə zülal biogenezi, funksiyası və homeostazı haqqında yeni anlayışlar, eləcə də yaşla əlaqəli xəstəliklər üçün müdaxilə üçün yeni potensial hədəf təmin edir.” Daha çox araşdırmaya ehtiyac olsa da, araşdırma qocalmanın beyin sağlamlığını necə tədricən zəiflədə biləcəyinə dair indiyə qədər ən aydın izahatlardan birini təqdim edir. Hüceyrənin zülal istehsal edən mexanizminin içərisində baş verən gizli pozğunluqları üzə çıxararaq, Stanford tədqiqatçıları koqnitiv geriləməni, Altsheymer xəstəliyi ni və qocalmanın biologiyasını anlamaq üçün ümidverici yeni bir yol açmışlar. Tez-tez verilən suallar Stanford tədqiqatçıları qocalma haqqında nə kəşf etdilər? Onlar qocalmanın beynin zülal istehsal sistemini poza biləcəyini, bu da geniş hüceyrə problemlərinə səbəb olduğunu aşkar etdilər. Tapıntı niyə vacibdir? Bu, yaddaşın zəifləməsini izah etməyə kömək edə bilər və gələcək Altsheymer müalicələri üçün yeni hədəflər təmin edə bilər.