Niyə investorlar SpaceX və OpenAI səhmlərini IPO-dan əvvəl almağa tələsirlər? Məqalələrİnvestisiya 01/06/2026 Paylaş FacebookXWhatsAppTelegram Bu gün adi investorlar da OpenAI, Anthropic və SpaceX şirkətlərinin səhmlərinə sahib ola biləcəklərini düşünürlər. Lakin IPO-nun vəd etdiyi gəlirlərə aparan yolda onları mürəkkəb vasitəçilər şəbəkəsi gözləyir. Bu zəncirdə hər kəs öz payını qoparmağa çalışır, bəziləri isə ümumiyyətlə mövcud olmayan aktivləri satır. 2020-ci ilin yayında Morgan Stanley-in keçmiş treyderi Adam Krouli İndoneziya, Tailand və Avstraliya boyunca səyahət edir, eyni zamanda Yanq Ustad adlı bir şəxslə çiqonq sənətini təkmilləşdirir. Bu zaman LinkedIn-də aldığı gözlənilməz mesaj onu yenidən maliyyə dünyasına qaytarır.⚡️📲Təcili xəbərlər üçün bizi WhatsApp kanalından izlə Mesajın müəllifi 2000-ci illərin əvvəllərinin Kanada rok musiqisinin həvəskarı və kriptovalyuta entuziastı Noel Moldvay idi. O, Krouliyə özəl kapital bazarının ən perspektivli seqmentlərindən birinə diqqət yetirməyi təklif etdi. Krouli maliyyə sahəsinə qayıtmağı planlaşdırmırdı. Lakin Moldvay onu çıxışı son dərəcə məhdud olan və tələbi rekord səviyyədə olan bazar haqqında danışaraq maraqlandıra bildi. Söhbət birjaya çıxmağa hazırlaşan dünyanın ən məşhur startaplarının səhmlərindən gedirdi. Hazırda IPO keçirməsi gözlənilən və ümumi dəyəri trilyonlarla dollar qiymətləndirilən şirkətlər arasında Anthropic, SpaceX və OpenAI var. Bu şirkətlərin səhmlərini almaq demək olar ki, mümkün deyil, lakin onları əldə etmək istəyənlərin sayı çoxdur. 2022-ci ilin fevralında tərəfdaşlar Texas ştatının Ostin şəhərində Augment şirkətini təsis etdilər. Şirkətin məqsədi korporativ və fərdi investorlar üçün başqa yollarla əldə edilməsi mümkün olmayan özəl şirkət səhmlərini tapmaq və paketləməkdir. Kroulinin sözlərinə görə, son 12 ay ərzində Augment-in aktivlərinin dəyəri təxminən 200 milyon dollardan 1 milyard dollardan çox səviyyəyə yüksəlib. Aktivlərin böyük hissəsi IPO-dan əvvəlki mərhələdə olan özəl texnologiya şirkətlərinin səhmlərindən ibarətdir. Artımın əsas səbəbi isə Anthropic səhmlərinin qiymətinin kəskin yüksəlməsi olub. Əslində Augment bazarda yeni bir model yaratmayıb. Özəl şirkətlərin səhmləri ilə ticarət hələ Facebook-un 2012-ci ildə birjaya çıxmasından çox əvvəl də mövcud idi. Lakin süni intellekt ətrafında yaranan ajiotaj nəticəsində əvvəllər alternativ hesab olunan bu yol getdikcə əsas investisiya kanalına çevrilir. Bunun səbəbi sadədir: perspektivli texnologiya şirkətləri daha uzun müddət özəl qalır və yaradılan dəyərin böyük hissəsi vençur fondlarının payına düşür. Vaxtilə Apple səhmlərini IPO zamanı alıb onları onilliklərlə saxlamaq yaxşı investisiya strategiyası hesab olunurdu. Bu gün isə artıq 1 trilyon dollar dəyərində qiymətləndirilən şirkətin IPO-sunda iştirak edib sonradan səhmlərin üç dəfə bahalaşacağını gözləməyin mənası azdır. Ən böyük gəlir adətən IPO müraciətindən bir neçə il əvvəl formalaşır. Son on ildə investorlar IPO-lar, startapların satın alınması və birləşmə sazişləri hesabına ümumilikdə 666 milyard dollar gəlir əldə ediblər. Bu göstəricini isə cəmi üç şirkətin — Anthropic, SpaceX və OpenAI-nin birjaya çıxışı üstələyə bilər. Bunun əsas səbəbi ABŞ Qiymətli Kağızlar və Birjalar Komissiyasının (SEC) 2012-ci ildə qaydaları dəyişdirməsidir. Həmin vaxta qədər aktivləri 10 milyon dollardan çox olan və ya 500-dən artıq səhmdara sahib olan şirkətlər ictimai şirkət statusu almağa məcbur idilər. Məhz buna görə Facebook da vaxtilə birjaya çıxmışdı. İndi isə bu hədd 2000 investora qaldırılıb. SpaceX, Anthropic və OpenAI şirkətlərinin hər biri IPO-nu ən azı 1 trilyon dollar qiymətləndirmə ilə keçirməyi hədəfləyir. Bu isə investorlar üçün gələcəkdə eksponensial qiymət artımı imkanlarını xeyli məhdudlaşdırır. Məhz burada SPV (Special Purpose Vehicle — xüsusi təyinatlı hüquqi şəxs) adlı alət meydana çıxır. SPV çoxsaylı investorların vəsaitlərini bir aktivdə birləşdirmək üçün yaradılan fond növüdür. Bəzən həmin aktiv səhmlər olur, bəzən isə başqa bir SPV-də pay. Hətta elə hallar olur ki, investor SPV-də pay alır, həmin SPV başqa SPV-də paya sahib olur, o isə öz növbəsində səhmləri saxlayır. Hər səviyyədə ayrıca hüquqi şəxs və ayrıca komissiya mövcuddur. SPV şirkətlərə maliyyə göstəricilərini açıqlamadan daha uzun müddət özəl qalmağa imkan verən hüquqi mexanizm hesab olunur. Yüzlərlə investorun payı vahid fond şəklində qeydiyyata alınır və şirkətin səhmdar strukturunda yalnız həmin fond görünür. Bu bazar şirkətin təsisçilərinə və digər insayderlərə də səhmlərini bazarda təşviş yaratmadan satmaq imkanı verir. Belə sxemdə hər kəs gəlir əldə edir. Aktivlərin idarə olunması, əməliyyatların təşkili və hətta investisiyaya çıxışın təmin olunması üçün ayrıca komissiyalar tutulur. Fürsəti əldən vermək qorxusu və özəl şirkət səhmlərinin başqa şəxslərə ötürülməsinin mürəkkəbliyi SPV ekosistemini çox gəlirli biznesə çevirib. SPV sahəsində fəaliyyət göstərən Hiive broker şirkətinin baş direktoru Sim Desainin sözlərinə görə, vençur kapitalı ilə maliyyələşdirilən özəl şirkətlərdə SPV-lər vasitəsilə saxlanılan payların ümumi dəyəri “yüz milyardlarla dollar” təşkil edir. Bu, özəl şirkətlərə investisiya imkanlarını daha demokratik etmək istiqamətində mühüm addım sayıla bilər. İnsanların özəl kapital bazarlarında iştirak imkanlarının genişlənməsi müsbət haldır. Lakin aydın qaydalar və aktiv nəzarət olmadan IPO-dan əvvəlki səhmlər bazarı dələduzluq üçün əlverişli mühitə çevrilə bilər. Bu bazarda pay əldə etməyə çalışanların sayı sürətlə artır. Buraya 30 yaşdan kiçik startap təsisçiləri, keçmiş hüquqşünaslar, orta səviyyəli vençur fondları, həmçinin varlı müştərilərə SPV investisiyalarını təklif edən Morgan Stanley və Charles Schwab kimi iri maliyyə institutları daxildir. Hətta Instagram, WhatsApp və Telegram platformalarında da bu cür investisiyalar müxtəlif vasitəçilər və influencerlər tərəfindən aktiv şəkildə reklam olunur. Bir tərəfdə lisenziyasız fəaliyyət göstərən fərdi brokerlərin qeyri-rəsmi şəbəkəsi var. Digər tərəfdə isə SPV fondlarından investisiya strategiyası kimi istifadə edən ənənəvi vençur kapitalistləri dayanır. Maliyyələşdirmənin ilkin mərhələlərində investisiya raundlarının həcmi böyüyür və iştirak etmək üçün daha çox kapital tələb olunur. Sonrakı mərhələlərdə isə investorlar əlavə ödəniş etməklə konkret şirkətə yatırım edə bilirlər. Məsələn, milyarder Antonio Qrasiasa məxsus Valor Equity Partners fondu SPV strukturları vasitəsilə SpaceX-də təxminən 30 milyard dollarlıq paya nəzarət edir. Dallasda fəaliyyət göstərən Disruptive investisiya şirkətinin rəhbəri Aleks Devis isə əsasən SPV fondları vasitəsilə Groq, Palantir və Shield AI kimi şirkətlərdə ümumilikdə 10 milyard dollarlıq aktivləri idarə edir. Ötən il şirkətə yeni rəhbərlik gəldi. Onlar qısa müddətdə anladılar ki, biznes əvvəlki model üzrə fəaliyyətini davam etdirə bilməz və kreditorlardan müdafiə üçün iflas qanunvericiliyinə uyğun müraciət etdilər. Linqto-nun yeni baş direktoru Den Sisilianonun sözlərinə görə, şirkətin fəaliyyəti əslində “yarandığı gündən müştərilərin cibindən gizlicə pul çıxarmaqdan” ibarət olub. Sisiliano ticarəti dayandırdı və investorların aktivlərini Charles Schwab-a məxsus, ikinci dərəcəli bazarda fəaliyyət göstərən Forge platformasına, həmçinin VanEck beynəlxalq investisiya fondunun idarəçiliyinə keçirdi. Fevral ayında məhkəmə Linqto-nun iflas prosedurundan çıxış planını təsdiqlədi və bu planın yaxın həftələrdə həyata keçiriləcəyi gözlənilir. SPV bazarının iri iştirakçılarından biri FINRA-da qeydiyyatdan keçmiş Rainmaker Securities şirkətidir. Şirkət Linqto-ya qarşı qaldırılmış kollektiv iddiada cavabdehlərdən biri kimi göstərilir. Broker hər hansı qanun pozuntusunu rədd edir və iddianın ləğvi üçün müraciət etməyə hazırlaşır. Rainmaker daha əvvəl də tənzimləyicilər tərəfindən cərimələnib, lakin heç vaxt günahını qəbul etməyib. İddialar əsasən investorları çaşdıra biləcək açıqlamalar və lazımi maliyyə-hüquqi yoxlamaların aparıldığına dair sübutların təqdim edilməməsi ilə bağlı olub. Şirkət bütün fəaliyyətini qanun çərçivəsində həyata keçirdiyini bildirir və vurğulayır ki, FINRA-ya investorlar tərəfindən heç bir şikayət daxil olmayıb. Rainmaker-in nümayəndəsi qeyd edir: “Özəl şirkətlərin səhmləri ilə bağlı bütün SPV əməliyyatları rəsmi broker və dilerlər vasitəsilə həyata keçirilmir. Buna görə də onların bəziləri qanunvericilik, audit və nəzarət standartlarına eyni dərəcədə tabe olmaya bilər”. Ötən ay Anthropic rəhbərliyi şirkətin səhmlərinin alqı-satqısı üçün icazə vermədiyi səkkiz SPV brokerinin siyahısını dərc edib. Siyahıda Hiive və Sydecar kimi iri oyunçular da yer alıb. Şirkət ayrıca vurğulayıb ki, SPV fondlarına Anthropic səhmlərini əldə etməyə icazə verilmir. Sonradan Sydecar siyahıdan çıxarılsa da, Hiive-in SPV aktivlərinin dörddə birindən çoxu Anthropic səhmlərindən ibarətdir və onların dəyəri 150 milyon dolları ötür. Hiive şirkətinin rəhbəri Sim Desai X platformasında yazıb: “Səhmlərin ötürülməsi yalnız şirkətin icazəsi ilə həyata keçirilir. Missiyamız özəl bazarda daha çox şəffaflıq və standartlaşdırma yaratmaqdır ki, bu narahatlıqlar aradan qalxsın”. Sydecar isə administrator statusuna görə nə səhmləri ala, nə də sata bilmədiyini bildirir. OpenAI və Anduril də rəhbərliyin açıq razılığı olmadan səhmlərin satışını qadağan edir. Buna baxmayaraq, onların səhmləri bazarda dövriyyədədir. Hiive SPV-lərində bu şirkətlərdə pay olmasa da, platforma Anduril və OpenAI səhmləri ilə əməliyyatlardan fəal şəkildə gəlir əldə edir və bəzi hallarda 6,8%-ə qədər komissiya tutur. AngelList platformasında ən azı altı investisiya sindikatı OpenAI səhmlərinə çıxış təklif etdiyini bildirir. SpaceX isə IPO ərəfəsində SPV investorlarından ibarət mürəkkəb mülkiyyət strukturunu təmizləməyə çalışır. Hətta əvvəllər Tomales Bay Capital-a bağlı Delaver SPV fondu vasitəsilə şirkətə daxil olmuş Çin kapitalı da bu prosesdən kənarda qalmayıb. Bu isə o deməkdir ki, investorlar biznesdə pay əldə etmək ümidi ilə fondlara vəsait yatırırlar, lakin sonradan məlum olur ki, şirkətin özü həmin əməliyyatları tanımır. İlkin səhmdar IPO zamanı aktivləri sataraq gəliri SPV zənciri boyunca bölüşdürə bilər, amma bunu etməyə də bilər. Digər variantda isə şirkət əməliyyatları etibarsız elan edir və investorlar aldıqlarını düşündükləri səhmlərdən məhrum olurlar. Belə hallarda mübahisələr Delaver ştatının Kansler Məhkəməsinə qədər gedib çıxa bilər. SPV bazarında fəaliyyət göstərən bəzi satıcılar artıq hüquqi problemlərlə üzləşirlər. Yanvar ayında Nyu-Yorkda üç broker sövdələşmə və fırıldaqçılıq ittihamlarını qəbul edib. İstintaq materiallarına görə, onlar SPV fondlarındakı gizli əlavələr hesabına milyonlarla dollar qazanıb və min nəfərdən çox investordan ümumilikdə 185 milyon dollar toplayıblar. Bundan bir ay əvvəl ABŞ Ədliyyə Nazirliyi Nyu-York sakinlərindən birinə qarşı Anduril səhmlərinə çıxış hüququ olmadan SPV payları satdığı üçün dələduzluq ittihamı irəli sürüb. 2023-cü ildə isə Manhetten sakini SPV investorlarının vəsaiti hesabına şəxsi təyyarələr və Corvette avtomobili aldığına görə məhkəmə tərəfindən təqsirli bilinib. Bu gün SPV bazarına cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən yeni iştirakçılar daxil olur. Onlardan biri də 40 yaşlı Maks Eyveridir. O, uşaqlıqda kompüter həvəskarı olub, daha sonra Rumıniyada silah satışı ilə məşğul olub, tikinti biznesində uğur qazana bilməyib və sonda SPV satışına keçib. Eyveri adını hətta “Qladiator” filminin qəhrəmanının şərəfinə Maksimus Tirannus Eyveri olaraq dəyişib və iddia edir ki, vaxtilə İlon Maska nadir yarımavtomatik tapança satıb. Hazırda o, özəl kapital bazarında fəaliyyət göstərir, kriptoaktivlərin idarə olunması platformasına sahibdir və Discord-da 15 min nəfərlik SPV investorları icmasını idarə edir. Bundan əlavə, SPV fondlarının yaradılması və onlara investisiya qoyuluşu barədə kitab da yazıb. Eyverinin sözlərinə görə, o, bu fəaliyyət hesabına artıq təxminən 10 milyon dollar qazanıb və xidmətlərinə görə klassik “2 və 20” modelini tətbiq etməyi planlaşdırır — yəni illik 2% idarəetmə haqqı və mənfəətin 20%-i. SPV tərəfdarları üçün ilk ciddi sınaq iyun ayında gözlənilən SpaceX IPO-su olacaq. Əgər çoxsəviyyəli SPV fondlarının investorları paylarını sata və gəlir əldə edə bilsələr, bazara inam artacaq və sektor inkişaf edəcək. Əks halda, minlərlə məhkəmə iddiası ortaya çıxsa və qazancın böyük hissəsi vasitəçilərin əlində qalsa, daha sərt tənzimləmə tələbləri gündəmə gələcək. Hazırkı vəziyyətdə isə SPV bazarı daha çox xaosu xatırladır. Hər şirkət öz qaydalarını tətbiq edir, aktivlərin ötürülməsinə fərqli məhdudiyyətlər qoyur və vahid nəzarət mexanizmi mövcud deyil. Eyveri və onun tərəfdarları hesab edirlər ki, SPV paylarının tokenləşdirilməsi vəziyyəti yaxşılaşdıra bilər. Bu halda investorlar blokçeyn üzərində yaradılmış tokenləri alıb-sata bilərlər, hətta əsas aktivin özünü ötürmək mümkün olmadıqda belə. Artıq Anthropic ilə əlaqələndirilən bəzi kriptotokenlər 1 trilyon dollardan çox qiymətləndirmə əsasında ticarət olunur. Lakin müəllifin fikrincə, kriptovalyutaların fırıldaqçılıq, oğurluq və zəif nəzarət tarixini nəzərə alsaq, bu yanaşma problemləri həll etmək əvəzinə daha da dərinləşdirə bilər. “Odla odu söndürmək olmaz. Problemləri kriptovalyuta və tokenlərlə həll etməyə çalışmaq isə vəziyyəti yalnız daha da mürəkkəbləşdirə bilər”. TaglaripoOpenAISpaceX Son xəbərlər Xarici biznes xəbərləri Rusiyanın ən varlı iş adamlarının sərvəti ilin əvvəlindən bəri $22 milyard artıb 01/06/2026 Məqalələr Yuan 25% bahalaşarsa, qlobal iqtisadiyyatı nə gözləyir? 01/06/2026 Yerli biznes xəbərləri Uşaqlar Günü ilə əlaqədar Qarabağa səfər təşkil olunub 01/06/2026 Qeyri-bank kredit təşkilatları “International” BOKT kənar borclanma hesabına kredit portfelini xeyli böyüdüb 01/06/2026 Digər xəbərlər Xarici biznes xəbərləri Rusiyanın ən varlı iş adamlarının sərvəti ilin əvvəlindən bəri $22 milyard artıb 01/06/2026 Məqalələr Yuan 25% bahalaşarsa, qlobal iqtisadiyyatı nə gözləyir? 01/06/2026 Yerli biznes xəbərləri Uşaqlar Günü ilə əlaqədar Qarabağa səfər təşkil olunub 01/06/2026 Qeyri-bank kredit təşkilatları “International” BOKT kənar borclanma hesabına kredit portfelini xeyli böyüdüb 01/06/2026