HOHHOT , Çin (China Daily/ANN) -- Zəif işıqlandırılmış qalereyada iki cəvahiratlı tac bir-birinə baxır, qızıl səthləri qaranlıqda parlayır. Biri, Sui Sülaləsi nin (581-618) imperatriçasına aid mərasim tacı, 10 müxtəlif materialdan hazırlanmış 13 zərif çiçək spreyinə çevrilir, onun israfçılığı Cənubi Çin in aqrar sivilizasiyasının sərvətini, incəliyini və bədii zərifliyini əks etdirir. Qarşıda Döyüşən Dövlətlər Dövrü ndən (e.ə. 475-221) bir Xiongnu qəbilə liderinin tacı dayanır. Firuzəyi dimdiyi olan qızıl qartalla bəzədilmiş bu tac, şimal çölünün sərt gücünü təcəssüm etdirir. Onları geyinən hökmdarlar əsrlər boyu ayrı yaşasalar da, onların tacları indi minilliklər boyu Çin sivilizasiyası nı formalaşdıran iki material – qızıl və nefrit – ilə birləşərək tək bir sərgidə görüşür. Bu cütlük Hohhot dakı Daxili Monqolustan Muzeyi ndə 31 avqust a qədər davam edən "Qızıl və Nefrit Parıltısı: Müxtəlif və Möhtəşəm Çin" sərgisinin ən təsirli anlarından birinə çevrilib. Sərginin kuratoru və muzeyin direktor müavini Zheng Chengyan deyir: "Onların qalereya boyunca bir-birinə baxması bu ilki Muzey Günü mövzusunu – 'Bölünmüş Dünyanı Birləşdirən Muzeylər' – mükəmməl şəkildə əks etdirir." 18 may Beynəlxalq Muzey Günü ndə açılan sərgi, Çin in 58 muzeyindən və mədəniyyət müəssisəsindən 386 artefaktı bir araya gətirərək, nefrit oymaları, tunc qablar və qızıl əşyalar vasitəsilə təxminən 9000 ili izləyir, Çin sivilizasiyası nın geniş bölgələrdə və müxtəlif mədəni ənənələrdə necə yarandığını, inkişaf etdiyini və çiçəkləndiyini araşdırır. Zheng deyir: "Qızıl gücü və əbədiliyi simvollaşdırır, nefrit isə fəzilət və inancı təcəssüm etdirir. Birlikdə, onlar maddi mədəniyyətin Çin in güc, əxlaq və kosmos ideyalarını necə formalaşdırdığını əks etdirir." Sərgi iddia edir ki, qızıl və nefritin tarixləri ayrı-ayrı inkişaf etməmiş, lakin zaman keçdikcə siyasi hakimiyyət və etik ideallar getdikcə daha çox əlaqələndikcə tədricən bir-birinə qarışmışdır. Qalereyaya daxil olan ziyarətçilər ilk olaraq Şimal-Şərqi Çin in Hongshan mədəniyyəti nə aid, təxminən 6500-5000 il əvvələ aid üç nefrit relikviyası ilə qarşılaşırlar: nefrit donuz-əjdaha, C formalı sarı nefrit əjdaha və nefrit insan fiquru. Donuz başı və qıvrılmış əjdaha bədəni olan donuz-əjdaha, ehtimal ki, harmoniya və yaxşı məhsul axtaran rituallarda istifadə edilmişdir. C formalı nefrit Çin sənəti ndə ən erkən əjdaha formalarından birini təmsil edir. Yeddi düymdən bir qədər hündür olan duran fiqurun dua edən bir şamanı təsvir etdiyinə inanılır. Yangtze Çayı Deltası nda yerləşən Zhejiang əyaləti ndəki Liangzhu mədəniyyəti ndən və Anhui əyaləti ndəki Lingjiatan mədəniyyəti ndən yaxınlıqdakı artefaktlar, ölkənin erkən cəmiyyətlərinin, regional fərqliliklərə baxmayaraq, artıq rituallar və sivilizasiya haqqında ortaq konsepsiyalar inkişaf etdirdiyini göstərir. Zheng deyir: "Gec Hongshan dövrü ndə altı əsas nefrit mədəniyyəti ortaya çıxmışdı." "Onların ortaq cəhəti göyə, əcdadlara və təbiətə hörmət idi." Metallurgiyadakı irəliləyişlər Çin i Tunc Dövrü nə gətirdi. Bu dövrdə "qızıl" üçün Çin sözü tez-tez qiymətli metala deyil, tunc ritual qablara aid idi. Əsas məqamlar arasında Shang Sülaləsi nə (e.ə. 16-cı əsrdən 11-ci əsrə qədər) aid Sanxingdui dən qızıl maskalı tunc insan başı və Bahar və Payız Dövrü ndən (e.ə. 770-476) Zeng ailəsi nin ikinci oğlu You Fu nun qabı mənasını verən monumental "Zeng Zhong You Fu Hu" ritual tunc qabı var. Zheng deyir: "Metal əşyaların çiçəklənməyə başladığı andan etibarən nefrit heç vaxt müqəddəs rolunu itirmədi." Xia Sülaləsi ndən (e.ə. 21-ci əsrdən 16-cı əsrə qədər) başlayaraq, nefrit və tunc tez-tez rütbəni, davranışı və siyasi hakimiyyəti tənzimləyən mürəkkəb ritual sistemlərində birlikdə istifadə olunurdu. Döyüşən Dövlətlər və Han Sülaləsi (e.ə. 206 – b.e. 220) dövrlərində qızıl və nefrit paralel ənənələrdən ortaq bir bədii dilə çevrilmişdi. Qızıl və nefrit əşyaları imperiya əzəmətinin və kosmopolit mədəniyyətin simvollarına çevrildi. Üçüncü hissənin mərkəzində qızıl məftillə tikilmiş Han Sülaləsi nefrit dəfn kostyumunun replikası dayanır. Yüzlərlə cilalanmış nefrit lövhədən qızıl saplarla birləşdirilərək hazırlanmış kostyum, ölümdən sonra bədəni qorumaq üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bu təcrübə daha əvvəl ortaya çıxsa da, ən yüksək nöqtəsinə Han Sülaləsi dövründə çatdı. Zheng izah edir: "Bu, mədəni bir mərhələ idi və qızıl-nefrit mədəniyyətində kök salmış ölümsüzlük və əbədilik ideyalarını təmsil edir." Kostyumla yanaşı, qədim qəbirlərdən qazılmış dəfn əşyaları, o cümlədən Jiangxi əyaləti ndəki Haihun Markizi nin qəbrindən dırnaq formalı külçələr, eləcə də dəfn ayinlərində istifadə olunan nefrit ağız parçaları və dəfn tıxacları var. Taxtdan salınmış hökmdar cəmi 27 gün imperator titulunu daşısa da, onun qəbri diqqətəlayiq sərvət, tarixi ipuçları və davamlı əfsanələr ortaya qoymuşdur. Bir əşya sərgidəki xronologiyanı qəsdən pozur: Liao Sülaləsi nin (916-1125) Xitan şahzadəsi nin qəbrindən bir nefrit çəyirtkə. Zheng deyir ki, nefrit dəfn adətləri Han Çin inin ürəyində yaranmış olsa da, sonradan sərhəd mədəniyyətlərinə də yayılmışdır. Han Sülaləsi ndən sonra İpək Yolu boyunca ticarət çiçəkləndi, şimal atlılarını və Orta Asiya tacirlərini Çin lə daha yaxın təmasa gətirdi. Bu mübadilənin ən çox göründüyü yer indiki Daxili Monqolustan idi, uzun müddət Mərkəzi Çin in aqrar sivilizasiyaları ilə çölün köçəri mədəniyyətləri arasında yerləşirdi. Bu birləşmə sərgidəki dördüncü hissəni müəyyənləşdirir, Wei və Jin sülalələri ndən (220-420) Song (960-1279) və Yuan (1271-1368) sülalələrinə qədər olan dövrə həsr olunmuşdur. Zheng deyir: "İnsanlar Yuan Sülaləsi ni düşündükdə, dərhal mavi-ağ çini düşünürlər." "Lakin köçəri xalqlar da qızıl bəzəklərə dərindən bağlı idilər." Sərgidə yəhərlər, üzəngilər və cilovlar daxil olmaqla at üzərində istifadə olunan çoxsaylı qızıl bəzəklər nümayiş etdirilir. Nefrit oyma sənətində köçəri təsiri ən aydın şəkildə "bahar suyu" və "payız dağı" kimi tanınan motivlərdə, mövsümi kral ovlarından götürülmüş səhnələrdə özünü göstərirdi. Bir Yuan Sülaləsi nefrit kəmər bəzəyi qartalın qu quşuna hücumunu təsvir edir, bu, bir vaxtlar çöl hökmdarları tərəfindən tətbiq edilən bahar şahin ovçuluq ekspedisiyalarına işarədir. Zaman keçdikcə, bu cür təsvirlər otlaqlardan uzaqlara yayıldı, nəticədə hətta Ming Sülaləsi (1368-1644) məmurlarının papaqlarının üstündəki dekorativ bəzəklərdə də göründü. Ming və Qing (1644-1911) sülalələri dövründə nefritin mənası daha da genişləndi, eyni zamanda qalereya boyunca rəngli qiymətli daşlar görünməyə başladı. Zheng Chengyan deyir: "Bu qiymətli daşlar Dəniz İpək Yolu vasitəsilə Çin ə gəldi, Zheng He nin səyahətləri sayəsində mümkün olan mübadilələrə şahidlik etdi." Bu dövrdə qızıl və nefrit sənətkarlığının birləşməsi bədii zirvəsinə çatmışdı. Artıq sadəcə qiymətli materiallar deyil, qızıl və nefrit gözəlliyin, rifahın, bütövlüyün və əxlaqi fəzilətin davamlı simvollarına çevrilmişdi. Sərgi müasir dövrün əşyaları ilə başa çatır: 2008-ci il Pekin Olimpiya Oyunları nın medalları, dizaynları qədim Çin ənənələri nə hörmət əlaməti olaraq qızıl və nefriti qəsdən birləşdirmişdi. Qurumu sərgiyə artefaktlar borc verən Changsha Muzeyi nin direktoru Zhou Huiwen , həm əşyaların zərifliyindən, həm də qızıl və nefritin simvolizminin bu gün Çin də nə qədər dərin əks-səda doğurmasından təsirləndiyini deyir. O deyir: "Onlar həmişə statusu və daha yaxşı həyat axtarışını təmsil etmişlər." Xi'an Muzeyi nin direktor müavini Wang Ziyi , onun üçün ən heyrətamiz əşyanın nefrit donuz-əjdaha olduğunu deyir. Wang deyir: "Minlərlə il əvvəl insanların artıq əjdaha obrazını donuz obrazı ilə birləşdirə bilməsi diqqətəlayiqdir. Qədim Çin də qızıl və nefrit əşyaları bir çox müxtəlif formalarda idi və bu sərgi Çin sivilizasiyası nın zənginliyini və müxtəlifliyini əks etdirir." Çin də qədim bir deyim var: qi yi zai dao -- "əşyalar yolu daşıyır". Sərgi göstərir ki, qızıl və nefrit qiymətli materiallardan və ya dekorativ sənətkarlıqdan daha çoxdur. Biri insan əlləri ilə döyülür; digəri təbiət tərəfindən formalaşır. Biri kəskin parlayır; digəri sakit təmkinlə işıq saçır. Birlikdə, onlar Çin sivilizasiyası nın iki tərəfini təşkil edir. Çıxışın yaxınlığında sərgi son bir düşüncə təqdim edir: qızıl və nefritin birliyi harmoniya, nizam və davamlılığı qiymətləndirən Şərq fəlsəfəsi ni təcəssüm etdirir. Səssiz olsalar da, onların səsləri minilliklər boyu hələ də əks-səda verir. khnews@heraldcorp.com