[DUBAY/VAŞİNQTON] ABŞ və İran rəsmiləri bazar günü (14 iyun) müharibəni bitirmək, ABŞ -ın İrana qarşı blokadasını dayandırmaq və Hörmüz boğazını yenidən açmaq üçün sülh çərçivəsi üzərində razılığa gəldiklərini bildiriblər ki, bu da kritik su yolu ilə neft tədarükü bərpa olunduqdan sonra enerji qiymətlərinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. " İran İslam Respublikası ilə razılaşma artıq tamamlanıb", - deyə Tramp bazar günü Vaşinqton vaxtı ilə saat 17:30 (21:30 GMT) radələrində özünün Truth Social platformasında yazıb. Onun paylaşımı, ölkəsi vasitəçi kimi çıxış edən Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərifin bazar ertəsi yerli vaxtla səhər saatlarında razılaşmanın əldə olunduğunu elan etməsindən qısa müddət sonra gəldi. Şərif yazıb ki, pakt cümə günü İsveçrədə rəsmi olaraq imzalanacaq. Razılaşmanın dəqiq şərtləri dərhal məlum deyildi. Şərif bildirib ki, pakt " Livan da daxil olmaqla, bütün cəbhələrdə hərbi əməliyyatların dərhal və daimi dayandırılmasını" nəzərdə tutur. Livan danışıqlarda mübahisəli məqam olub, İsrail və Hizbullah son həftələrdə Tramp və digərlərinin bir-birlərinə qarşı hücumlarını dayandırmaq çağırışlarına məhəl qoymayıblar. Tramp bildirib ki, İranın aylardır faktiki olaraq bağladığı qlobal enerji tədarükü üçün əsas dəniz yolu olan Hörmüz boğazı cümə günü açılacaq və o, ABŞ -ın İran limanlarının blokadasına son qoyulması barədə əmr verib. "Dünya gəmiləri, mühərriklərinizi işə salın. Neft axmasına icazə verin!" - deyə Tramp yazıb. Xəbər fonunda neft qiymətləri düşüb. Bazar ertəsi erkən ticarətdə Brent markalı xam neft fyuçersləri 4 faiz, ABŞ West Texas Intermediate isə 4,6 faizdən çox ucuzlaşıb. İranın xarici işlər nazirinin müavini Kazem Qəribabadi bildirib ki, sanksiyaların yüngülləşdirilməsi də daxil olmaqla, daha geniş razılaşma 60 günlük atəşkəs dövründə müzakirə olunacaq. Mənbələr əvvəllər Reutersə bildiriblər ki, İranın nüvə proqramının taleyi də sonrakı danışıqlarda həll olunacaq. Bir neçə mənbə əvvəllər Reutersə bildirmişdi ki, layihə razılaşması Hörmüz boğazını yenidən açacaq, ABŞ -ın İran limanlarının blokadasına son qoyacaq və atəşkəsi uzadacaq, eyni zamanda İranın nüvə proqramının 60 günlük əlavə danışıqlar dövründə həll olunmasını nəzərdə tutacaq. ABŞ və İsrail qüvvələri fevralın 28-də İrana ilk dəfə hücum etdikdən sonra minlərlə insan, əsasən İran və Livanda həlak olub. İran İsrailə və ABŞ bazalarına ev sahibliyi edən Körfəz dövlətlərinə zərbələr endirib və Hörmüz boğazını faktiki olaraq blokadaya alaraq qlobal enerji qiymətlərini artırıb. ABŞ qüvvələri cavab olaraq İran limanlarını blokadaya alıb. İsraildən elana dərhal reaksiya verilməyib, İsrail bildirib ki, planlaşdırılan ABŞ-İran razılaşmasının tərəfi deyil. İran müharibəsi Tramp və onun Konqresdəki Respublikaçı həmkarları üçün daxili siyasi yükə çevrilib, ictimai rəy sorğuları noyabr ayında Konqresə nəzarətin müəyyən ediləcəyi aralıq seçkilər ərəfəsində amerikalıların artan benzin qiymətlərindən dərin məyus olduğunu göstərir. Lakin Tramp öz partiyasının üzvlərindən də təzyiqlərlə üzləşib, onlar İranın nüvə proqramının tamamilə dayandırılmasında israr edirlər. İsrail hücumu Razılaşma, bazar günü Livana edilən və həm İran , həm də Trampın tənqidinə səbəb olan İsrail zərbəsinə baxmayaraq imzalanıb. İranlı danışıqçı Məhəmməd Baqer Qalibaf daha əvvəl bildirib ki, İsrailin Beyrutun cənub ətrafına son hücumu, İsrailin İranın dəstəklədiyi Hizbullah yaraqlılarını hədəf aldığını bildirdiyi hücum, ABŞ -ın öz öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün "iradə və qabiliyyətə" malik olmadığını göstərir. İranın xarici işlər nazirliyi hücuma görə ABŞ -ı məsuliyyət daşıdığını bildirib. İran "güclü cavab" barədə xəbərdarlıq edib və onun yüksək səviyyəli birgə hərbi komandanlığı "düşmənin ürəyinə" atəş açmağa hazır olan "barmağın tətikdə" olduğunu bildirib. Bazar günü daha əvvəlki bir paylaşımda Tramp demişdi: "Bu səhər Beyruta edilən hücum, xüsusilə İranla sülh razılaşmasına bu qədər yaxın olduğumuz xüsusi bir gündə baş verməməli idi." Baş nazir Benyamin Netanyahu , ABŞ -ın İranla razılaşmaya nail olmaq üçün İsrailin Livandakı hərbi əməliyyatlarını məhdudlaşdırması tələbləri ilə Trampdan fərqli mövqe tutub. İsrail Livanda əməliyyat azadlığını qoruyacağını bildirib, İran isə orada tam atəşkəsi öz tələblərinin mühüm tərkib hissəsi edib. İsrailin N12 telekanalı yüksək səviyyəli bir rəsmilə istinadən bildirib ki, Tramp bazar günü telefon danışığı zamanı Netanyahunu sülh razılaşmasına doğru irəliləyiş barədə məlumatlandırıb. Razılaşma şərtləri İranın yüksək səviyyəli bir rəsmisi daha əvvəl Reutersə bildirib ki, layihə razılaşmasının şərtlərinə əsasən, ABŞ 25 milyard ABŞ dolları dəyərində dondurulmuş İran aktivlərini azad etməyə razılaşacaq, İran isə nüvə silahı istehsal etməməyə və ya əldə etməməyə razılaşacaq. Rəsmi bildirib ki, İran son razılaşma əldə olunana qədər nüvə status-kvonu, o cümlədən uranın zənginləşdirilməməsini və nüvə obyektlərinin genişləndirilməməsini qorumağa razılaşıb. Razılaşma elan olunmazdan əvvəl danışan ABŞ rəsmisi bildirib ki, razılaşma nəticədə İranın nüvə proqramının ləğvinə, yüksək zənginləşdirilmiş uran ehtiyatının məhv edilməsinə və çıxarılmasına gətirib çıxaracaq. İranın yüksək səviyyəli bir rəsmisi bildirib ki, nüvə bombası axtarışında olduğunu inkar edən İran , layihə razılaşması ilə zənginləşdirilmiş uranını ölkə daxilində seyreltməyə icazə verəcək. Vəziyyətlə tanış olan bir mənbə Reutersə bildirib ki, Qətərli danışıqçılar razılaşmanı yekunlaşdırmaq səylərinin bir hissəsi olaraq bazar günü səhər Tehrana uçublar. Şənbə gecəsi İran boyu hökumətyönlü mitinqlərdə sakinlər və xəbər agentlikləri çərçivə razılaşmasına qarşı çıxan sərt xətt tərəfdarlarının narazılıqlarını yüksək səslə ifadə etdiklərini bildiriblər. Şimal-şərq şəhəri Məşhəddə bir sakin Reutersə bildirib ki, bəzi etirazçılar Xarici İşlər Naziri Abbas Araqçiyə açıq işarə edərək "Kompromisçiyə ölüm!" şüarları səsləndiriblər. REUTERS