Böyük Britaniya qüvvələri bazar günü La-Manş boğazından keçərkən sanksiyaları pozduğundan şübhəli bilinən Rusiya ilə əlaqəli neft tankerini ələ keçirib. Baş nazir Keyr Starmer bunu Moskvanın Ukraynadakı müharibəsini maliyyələşdirmək səylərinə ciddi zərbə kimi qiymətləndirib. Starmer bazar günü X-dəki paylaşımında yazıb: “Bu uğurlu əməliyyat Rusiyaya daha bir zərbə vurur və [Rusiya Prezidenti Vladimir] Putinin Ukraynadakı müharibəsini qızışdıranlara xatırladır ki, biz onların gizlənməsinə imkan verməyəcəyik.” Hücumdan sonra Milli Cinayət Agentliyinin (NCA) əməkdaşları sanksiya pozuntularında şübhəli bilinən bir Hindistan vətəndaşını həbs edib, Böyük Britaniya Müdafiə Nazirliyi (MoD) isə Smyrtos tankerinin ələ keçirilməsini təsdiqləyib. Bu əməliyyat Böyük Britaniyanın qüvvələrinin Rusiyanın “kölgə donanması” adlanan – Rusiya neftini daşımaq və Moskvanın 2022-ci ildə Ukraynaya tammiqyaslı işğalından sonra tətbiq edilən Qərb sanksiyalarını aşmaq üçün istifadə edilən yüzlərlə tankerdən ibarət şəbəkənin gəmisini ələ keçirdiyi ilk Böyük Britaniya rəhbərliyi ilə həyata keçirilən əməliyyatdır. Bu nə deməkdir? Nə baş verdi? Gəmilərin izlənməsi veb-saytı MarineTraffic-ə görə, Kamerun bayrağı altında üzən və 700.000 barel Rusiya nefti daşıyan Smyrtos adlı neft tankeri iyunun 5-də Rusiyanın Baltik dənizindəki Ust-Luqa limanından yola çıxaraq Misirdəki Port Səidə istiqamətində hərəkət edirdi. Smyrtos , bir neçə digər sanksiyalı tankerin də sahibi olan Honq Konqda qeydiyyatdan keçmiş Zhao Yao Shipping Ltd şirkətinə məxsus olduğu qeyd edilir. Onun idarəetmə şirkəti Hindistanın Tamil Nadu ştatında yerləşir. Müdafiə Nazirliyi bildirib ki, Kral Dəniz Piyadaları komandoları və NCA əməkdaşları bazar günü səhər erkən reyd zamanı Chinook helikopterlərindən iplərlə gəmiyə enərək tankeri ələ keçiriblər. Əməliyyata digər hərbi təyyarələr, Kral Donanması freqatı və mina axtaran gəmi də dəstək verib. NCA bildirib ki, 24 Gürcüstan və Hindistan ekipaj üzvü hazırda Dorset sahillərində lövbər salmış gəmidə qalıb. Əməliyyat altı saat davam edib. Nazirlik bildirib ki, tanker İngiltərənin cənub sahillərinə köçürüləcək və ətraf mühit və ya təhlükəsizlik narahatlıqları üçün nəzarətdə saxlanılacaq. Əməliyyat Rusiya hərbi gəmisi Admiral Qriqoroviçin yaxınlıqda olmasına baxmayaraq uğurla həyata keçirilib. Freqat aprel ayından bəri Böyük Britaniyanın yaxınlığında yerləşdirilib və bir çox Rusiya tankerini La-Manş boğazından keçirib. Hücum zamanı Smyrtos-a nə qədər yaxın olduğu bəlli deyil. Hücumdan sonra ən azı altı digər tanker dərhal La-Manş boğazından uzaqlaşaraq kursunu dəyişib. Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski X-dəki paylaşımında “ Rusiyanın neft donanmasına qarşı bu mühüm addımı atdığına görə” Böyük Britaniyaya təşəkkür edib. Rusiya hadisə ilə bağlı ictimaiyyətə şərh verməyib. Rusiya niyə “kölgə donanması” tankerlərindən istifadə edir? Digər Qərb ölkələri ilə birlikdə Böyük Britaniya da Rusiyanın “kölgə donanması” adlanan gəmilərinin öz limanlarına daxil olmasını qadağan edib və Böyük Britaniya şirkətlərinə Rusiya neftini daşıyan gəmilərə sığorta, brokerlik və ya maliyyə xidmətləri göstərməyi qadağan edir. Bu, Ukraynadakı müharibə səyləri fonunda Rusiya üçün hələ də mühüm gəlir mənbəyidir. Londonun Sibylline kəşfiyyat firmasının müdafiə analitiki Aleksandr Lord Al Jazeera-ya bildirib ki, sanksiyalar Moskva üçün xərcləri və çətinlikləri artırsa da, Rusiyanın böyük həcmdə neft ixrac etməsinə tamamilə mane olmayıb. Lord deyib: “ Rusiyanın əhəmiyyətli müştəri bazası var və neftini xüsusilə Hindistan və Çin kimi ölkələrə böyük endirimlə satmağa davam edir. Sanksiyalar şübhəsiz ki, Rusiya iqtisadiyyatı üçün problemlər yaradır. Lakin biz artıq [Ukraynanın] tammiqyaslı işğalının beşinci ilindəyik və Rusiya hələ də böyük miqdarda neft ixrac edir. Rusiya donanmasını qorumaq üçün daim boşluqlar tapmağa çalışır, sanksiyaları və araşdırmaları aşmaq üçün kölgə donanması gəmilərindən istifadə edir, adları və mülkiyyət strukturlarını dəyişir.” Böyük Britaniya niyə indi hərəkətə keçdi? Bir çox müşahidəçi əsl sualın Böyük Britaniyanın niyə indiyə qədər hərəkətə keçməməsi olduğunu deyir. Bu addım Starmerin mart ayında Böyük Britaniya səlahiyyətlilərinin Britaniya sularından keçən sanksiyalı gəmiləri dayandırmaq, ələ keçirmək və saxlamaq səlahiyyətinə malik olacağı barədə elanından sonra gəlir. Müdafiə Nazirliyinin məlumatına görə, Böyük Britaniya Rusiyanın kölgə donanması ilə əlaqəli 500-dən çox gəmiyə sanksiya tətbiq edib və bu tədbirlər 2025-ci ildə Rusiya neft və qaz gəlirlərində əvvəlki illə müqayisədə 24 faiz azalmaya səbəb olub. Müdafiə analitiki və tarixçi Piter Kaddik-Adams Al Jazeera-ya bildirib: “Bu əməliyyat üçün səlahiyyət mart ayından bəri mövcuddur. Həmin ay Starmer , Britaniya silahlı qüvvələrinin və hüquq-mühafizə orqanlarının beynəlxalq hüquqa uyğun olaraq sanksiyalı kölgə donanması gəmilərini dayandıra, ələ keçirə və saxlaya biləcəyi ilə razılaşdı. Bu hüquqi çərçivə 11 həftədir ki, mövcuddur. Bu 11 həftə ərzində 200-dən çox sanksiyalı tanker Britaniyanın müstəsna iqtisadi zonasından keçib. Nəzarətsiz. Mübahisəsiz.” Böyük Britaniya mediası bu cür əməliyyatların başlanmasının hüquqi məsələlər və ələ keçirilmiş gəmilərin saxlanmasının potensial yüksək xərcləri səbəbindən təxirə salındığını bildirib. Əməliyyat Rusiyanın kölgə donanmasını hədəf alan daha geniş Qərb səylərindən sonra gəlir. Lord əlavə edib ki, Birləşmiş Ştatlar Kral Donanmasının köməyi ilə yanvar ayında Şotlandiya sahillərində Rusiya ilə əlaqəli bir tankeri ələ keçirib. O deyib: “Bu əməliyyat kölgə donanmasının qarşısının alınmasının yeni mərhələsinin başlanğıcı oldu. Bu, sonrakı ələ keçirmə əməliyyatları üçün aydın bir presedent yaratdı. Qısa müddət sonra Böyük Britaniyanın birtərəfli qaydada hərəkət etməsi üçün hüquqi əsaslandırma ətrafında fəaliyyət canlandı.” Fransa da sanksiyalı Rusiya neftini daşımaqda şübhəli bilinən bir neçə gəmini saxlayıb. Yanvar ayında Fransa səlahiyyətliləri Grinch tankerini müsadirə edib, mart ayında isə Murmanskdan Mozambik bayrağı altında üzən Deyna tankerini saxlayıblar. Finlandiya, İsveç və Estoniya da Rusiyanın sanksiyalardan yayınmasına kömək etməkdə şübhəli bilinən gəmilərə qarşı yoxlamaları və icra tədbirlərini gücləndiriblər. Lord deyib: “ Rusiya bu cür hərəkətlər üçün Fransa və Britaniyanın hüquqi əsaslarını mübahisələndirir, onların BMT-nin Dəniz Hüququ Konvensiyasına zidd olduğunu iddia edir. Britaniya və Fransa isə öz qanunvericiliklərində mövcud müddəaların qarşısının alınmasını əsaslandırdığını iddia edir. Bu hüquqi mübahisələr illərlə davam edə bilər.” Bu əməliyyat Rusiyanın neft ixracına necə təsir edə bilər? Ukrayna ələ keçirməni alqışlayıb, Prezident Zelenski Starmerə və Britaniya xalqına “prinsipial qətiyyətlərinə” görə təşəkkür edib. Zelenski X-dəki paylaşımında yazıb: “Bu müharibəyə yol açan Rusiyanın yüksək neft və qaz gəlirləri ilə qidalanan təkəbbürü idi və tərəfdaşların Rusiyanı puldan məhrum edən hər qərarı müharibənin özünü də məhdudlaşdırır.” Analitiklər bildirirlər ki, ələ keçirmə Rusiyanın ümumi neft ixracını əhəmiyyətli dərəcədə pozmayacaq, lakin xərcləri artıra və bəzi gəmiləri nəzarətdən yayınmaq üçün daha uzun marşrutlar seçməyə məcbur edə bilər. La-Manş boğazından yayınmaq, Rusiyadan Süveyş kanalına gedən bir tankerin səyahətinə təxminən 926 km (500 dəniz mili) əlavə edir. Tankerlər həmçinin Şimali Atlantik okeanını keçməli olacaqlar – bu, daha yüksək xərc və risklə daha çətin bir keçiddir. Lord deyib: “Düşünmürəm ki, bu, daha geniş mənzərəni dəyişdirsin. Baltik dənizində, Sankt-Peterburq yaxınlığındakı Ust-Luqa əsas istiqamət olaraq qalacaq və gəmilər bu marşrutla hərəkət etməyə davam edəcəklər. Rusiyanın cavabı asimmetrik ola bilər. Rusiya gəmilərinin üzmə marşrutlarını dəyişdirmə ehtimalı var. Biz artıq riskləri azaltmaq üçün Böyük Britaniya ətrafında daha uzun marşrut seçən gəmilərin nümunələrini görmüşük.” Rusiya cavab verə bilərmi? Lord deyib ki, gərginliyin artma potensialı olsa da, Rusiya indiyə qədər oxşar Fransa ələ keçirmələrinə az reaksiya göstərib. Kaddik-Adams da cavab tədbirlərinin ehtimalını aşağı salıb. O deyib: “Digər ölkələrin kölgə donanması tankerlərini ələ keçirməsinə qarşı heç bir nəticə olmayıb və Böyük Britaniyaya qarşı da heç bir nəticə gözlənilmir.” O əlavə edib ki, əsasən köhnə və pis vəziyyətdə olan kölgə tanker donanması saxta qeydiyyatlar, məhdud sığorta əhatəsi və gizli hərəkətlər vasitəsilə sanksiyalardan yayınmaq üçün nəzərdə tutulub. Kaddik-Adams deyib: “Kölgə donanması Rusiya istehsalı neft və neft məhsullarına qarşı sanksiyalardan yayınmaq üçün istifadə olunur. Bu əməliyyat sadəcə Moskvanın neftini dünya üzrə daşımasını çətinləşdirir.”